GAMMÂZ GÖNÜL/GÖNÜL AYNASINDA AŞK (MESNEVÎ’NİN OTUZ ÜÇÜNCÜ BEYTİNİN ŞERHİ)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 371 - 387, 28.12.2025

Yavuz Bayram

Öz

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî; Hoca Ahmed Yesevî, Ahî Evran, Hacı Bektâş Velî ve Yunus Emre gibi, Anadolu’nun ve Rumeli’nin İslam yurdu olmasında büyük katkısı olan şahsiyetlerdendir. Öyle ki etkisi, aradan geçen yüzlerce yıla rağmen, hâlâ gittikçe genişleyen bir coğrafyada devam etmektedir. Şüphesiz bu etki, onun 13.Yüzyıldan bu yana çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olan eserleri sayesindedir. Bu bağlamda Mesnevî-i Şerîf’in özel bir yeri olduğunu söylemek gerekir. Zira Mesnevî-i Şerîf’in etki alanı, üç kıtaya yayılmış Osmanlı topraklarının da dışına taşmıştır. Şiirden nesire, dîvân edebiyatından halk edebiyatına, tasavvuf edebiyatından yeni Türk edebiyatına kadar geniş bir alanda Mesnevî ve Mevlânâ etkisini yoğun bir şekilde görmek mümkündür. Bu noktada Mevlânâ’nın birtakım göndermeleri, alegorileri, temsilleri ve teşbihleri aracılığıyla oluşmuş olan Mesnevî’nin geniş kitlelerce anlaşılması da önem kazanmıştır. Nitekim Türk edebiyatında bu bağlamda ciddî bir faaliyet alanı oluşmuş ve birçok şerh çalışması yapılmıştır. Bu yazıda da Mesnevî’nin bir beytinin şerhi üzerinde durulacaktır. Bu amaçla öncelikle mevcut şerhlerde beytin ele alınışı karşılaştırmalı olarak incelenecek, ardından Mesnevî’nin otuz üçüncü beytinin şerhine yer verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , otuz üçüncü beyit , şerh.

GAMMÂZ HEART/LOVE in the MIRROR of the HEART (COMMENTARY of the THIRTY-THIRD COUPLE of THE MESNEVÎ)

Öz

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, like Hoca Ahmed Yesevî, Ahî Evran, Hacı Bektaş Velî and Yunus Emre, is one of the figures who made great contributions to Anatolia and Rumelia becoming the homeland of Islam. So much so that, despite the passage of hundreds of years, its influence still continues in an increasingly expanding geography. Undoubtedly, this influence is due to his works, which have spread over a very wide geography since the 13th century. In this context, it should be said that Mesnevî-i Şerîf has a special place. Because the influence of the Mesnevî extended beyond the Ottoman lands, which spread across three continents. It is possible to see the intense influence of Mesnevî and Mevlânâ in a wide range of fields, from poetry to prose, from divan literature to folk literature, from sûfî literature to new Turkish literature. Therefore, it has become important for the Mesnevî, which is composed of some of Rûmî's references, allegories, representations and similes, to be understood by the masses. As a matter of fact, a serious field of activity has emerged in this context in Turkish literature and many commentary studies have been carried out. In this article, the commentary on a couplet from Mesnevî will be emphasized. For this purpose, firstly, the treatment of the couplet in existing commentaries will be examined comparatively, and then the commentary on the thirty-third couplet of the Mesnevî will be included.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , thirty-third couplet , commentary

Kaynakça

• Âbidîn Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). (Çev: Mehmet Sait Karaçorlu). İstanbul: İz Yayınclık.
• Algül, A. (2007). Sabûhî Ahmed Dede, Hayatı, Eserleri ve ‘İhtiyârât-ı Sabûhî’ Adlı Eseri (1-100.Varak), (y.y.l.t.), Erzurum: Atatürk Üniversitesi SBE.
• Avşar, Z. (2017). Mesnevî, Mevlânâ Celaleddin Rûmî (I. Cilt). Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Avşar, Z. (2019). Aşk Meclisi, Mesnevî Şerhi-I. İstanbul: TEDEV Yayınları.
• Bayram, Y (2009/2011). “Geleneksel, Yapısal ve Dilbilimsel Unsurlar Eşliğinde Ontolojik Tahlil Yönteminin Klasik Türk Şiiri Metinlerinde Uygulanması”, III.Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumu (Prof.Dr.Cem Dilçin adına), 13 Şubat 2009, Kayseri, Erciyes Üniversitesi Yay., Kayseri 2011, s.31-61.
• Bayram, Y. (2016). “Şerhten Çözümlemeye Tahlilden İncelemeye Gazel”, Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları XI, İstanbul: Klasik Yay., ss.288-343.
• Bursevî, İ. H. (2012). Mesnevî'nin Ruhu. (Haz.: Suat Ak). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yay.
• Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Çetindağ, Y. (2008). Hülâsatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi, İstanbul: Fatih Üniversitesi SBE.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Gölpınarlı, A. (1990). Mesnevî Tercemesi ve Şerhi (I.-II. Cilt). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Erginli, Z. (2006). Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Trabzon: Kalem Yayınevi.
• İzbudak, V.Ç. (1990). Mesnevî (Mevlânâ), İstanbul: MEB Yay.
• http://lugatim.com [Misâlli Büyük Türkçe Sözlük (Z.İlhan Ayverdi)] (ET: 11.10.2025)
• https://www.osmanlicasozlukler.com [Kâmûs-ı Türkî (Şemseddîn Sâmî)] (ET: 21.10.2025)
• https://sozluk.gov.tr (Güncel Türkçe Sözlük TDK) (ET: 09.10.2025)
• https://vajehyab.com/ (ET: 07.11.2025)
• https://www.almaany.com/tr/dict/ar-tr/ (ET: 10.11.2025)
• Kanar, M. (2010). Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Say Yay.
• Kanar, M. (2010). Farsça-Türkçe Büyük Sözlük, İstanbul: Say Yay.
• Kenan Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-yi Şerîf. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
• Konuk, A.A. (2006). Fîhi Mâ Fîh (Mevlânâ Celâleddîn Rûmî), (Haz.Selçuk Eraydın), İstanbul: İz Yayıncılık.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-yi Şerîf Şerhi (Cilt 1). (Hazırlayan: S. Eraydın-M. Tahralı) İstanbul: Kitabevi.
• Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Dağarcık Yay.
• O Mevlevi (Orhan Kuntman) (1972). Mevlânâ Mesnevî (I. Cilt). Konya: Yörük Matbaası.
• Öksüz, Z. (2008). Hülâsâtü’ş-Şürûh Adlı Mesnevi Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.
• Örs, D. ve Kırlangıç, H. (2015). Mesnevî-i Ma‘nevî, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay. Özdemir, M. (2016). Dervîş Muhammed Şifâyî, Mesnevî Şerhi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Salmanı, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Ma’nevî’si (I. Cilt), (İnceleme-Metin). Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Şentürk, A. (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu, C.1, İstanbul: Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi Yay.
• Tâhirü’l-Mevlevî (1975). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). İstanbul: Şâmil Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâil Rusûhû-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmu’atu’l-Letâyif Ve Matmûratu’l Ma’ârif) (I. Cilt), (İnceleme-Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Top, H. (2011). Mesnevî-i Ma'nevî Şerhi (I. Cilt). Konya: Rûmî Yayınları.
• Töre, E. (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Mesnevî Şerhi(1.-3. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
• Uludağ, S. (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Kabalcı Yay.
• Yıldız Er, E. (2018). Hacı Pîrî-İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
• Yavuz, K. (2007). Mu‘înî’nin Mesnevî-i Murâdiyyesi (Mesnevî Tercüme ve Şerhi), C.II, Konya: Selçuk Üniversitesi Mevlânâ Araştırma ve Uygulama Merkezi Yay.