TÜRKÇEDE İSİM CÜMLESİ: TANIMLAR VE YENİ BİR ÖNERİ

Öz

Türk dili gramerinde cümleler, yüklemin türüne göre fiil cümlesi ve isim cümlesi olmak üzere iki temel öbeğe ayrılır. Bu sınıflandırma, dil bilgisi çalışmalarında erken dönemlerden itibaren yerleşmiş ve bugüne kadar gelmiş olmasına karşın isim cümlesinin tanımı konusunda araştırmacılar arasında görüş birliği bulunmaz. Makalede, kaynaklarda yer alan isim cümlesi tanımları sistemli biçimde incelenmiş ve bu tanımlar; yüklemin isim unsuru oluşu, ek-fiil merkezli açıklamalar, yargı eksenli değerlendirmeler ve fiil cümlesiyle karşılaştırmaya dayanan yaklaşımlar şeklinde dört öbekte toplanmıştır. Elde edilen bulgular, mevcut tanımların çoğunlukla isim cümlesinin biçimsel yönünü öne çıkarırken işlevsel boyutunu ihmal ettiğini göstermektedir. Bunun dışında, ek-fiilin açık ya da örtük biçimi (∅) tarafından kurulan yargı değerinin çoğu tanımda açık biçimde ortaya konmadığı, ek-fiilin şart kipinin ise tam yargı taşımaması nedeniyle tanım sınırlarının belirlenmesinde ayırt edici bir niteliğe sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede, makalede hem yapısal hem de işlevsel unsurları doğru olarak bir araya getiren yeni bir tanım önerilmiştir. Önerilen tanım, isim cümlesine dair farklı yaklaşımları ortak bir zeminde birleştirerek isim cümlesinin daha tutarlı bir biçimde açıklanmasını amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• cümle
• isim cümlesi
• isim cümlesinin tanımı
• ek-fiil
• yargı

Nominal Sentence in Turkish: Definitions and a New Proposal

Öz

In Turkish grammar, sentences are traditionally classified into two main categories -verbal sentences and nominal sentences- according to the type of predicate. Although this classification has been established since the early stages of grammatical studies and has been maintained up to the present, there is no consensus among scholars regarding the definition of nominal sentences. This article systematically examines the definitions of nominal sentences found in the literature and groups them into four main approaches: those based on the predicate being a nominal element, explanations centered on the copular verb (ek-fiil), evaluations focusing on predication, and approaches grounded in comparison with verbal sentences. The analysis shows that existing definitions predominantly emphasize the formal characteristics of nominal sentences while largely neglecting their functional dimension. In addition, it is observed that the predicative value established by the copular verb -whether in its overt or covert (∅) form- is not explicitly articulated in most definitions, and that the conditional form of the copula, which does not encode a full predication, constitutes a crucial criterion for delimiting the scope of the concept. Accordingly, the article proposes a new definition that integrates structural and functional aspects in a coherent manner. The proposed definition aims to reconcile differing approaches in the literature and to provide a more consistent and comprehensive account of nominal sentences in Turkish.

Anahtar Kelimeler

• sentence
• nominal sentence
• definition of nominal sentence
• copula
• predication

Kaynakça

1. Ay, Ö. (2024). Tümce türleri II. Türkiye Türkçesi IV Sözdizimi içinde (s. 139-165). Ed. Erdoğan Boz. Gazi Kitabevi.
2. Balyemez, S. (2018). Dil bilgisi üzerine açıklamalar. Pegem Akademi Yayınları.
3. Banguoğlu, T. (1995). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Bilgegil, K. (1984). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt Yayınları.
5. Bilgin, M. (2006). Anlamdan anlatıma Türkçemiz. Anı Yayıncılık.
6. Bulak, Ş. (2023). Türkiye Türkçesi grameri, kelime grupları ve cümle bilgisi. Fidan Yayınları.
7. Dizdaroğlu, H. (1976). Tümcebilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Ediskun, H. (2004). Türk dilbilgisi. Remzi Kitabevi.

9. Emre, A. C. (1954). Türkçede cümle. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 2, 105-180.
10. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım, Yayım, Tanıtım.
11. Göker, O. (1997). Uygulamalı Türkçe bilgileri III. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
12. Hatiboğlu, V. (1982). Türkçenin sözdizimi. Ankara Üniversitesi Dil ve TarihCoğrafya Fakültesi Yayınları.
13. İmer, K., & Kocaman, A., & Özsoy, A. S. (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
14. Kahraman, T. (2005). Çağdaş Türkiye Türkçesi dilbilgisi. Dumat Basımevi.
15. Karaağaç, G. (2009). Türkçenin söz dizimi. Kesit Yayınları.
16. Karahan, L. (2023). Türkçede söz dizimi. Akçağ Yayınları.
17. Koç, N. (1996). Yeni dilbilgisi. İnkılap Yayınları.
18. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Kükey, M. (1975). Uygulamalı örneklerle Türkçenin sözdizimi. Kardeş Matbaası.
20. Özçelik, S., & Erten, Münir (2005). Türkiye Türkçesi dilbilgisi.
21. Özkan, A., & Toker, M., & Aşçı, U. D. (2016). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Palet Yayınları.
22. Özmen, M. (2013). Türkçenin sözdizimi. Karahan Kitabevi.
23. Sağlam, S. (1977). Türkçenin sözdizimi örneklerle tümce çözümlemeleri.
24. Şimşek, R. (1987). Örneklerle Türkçe sözdizimi tümceler-belirtme öbekleriç özümleme.
25. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yayınları.