Osmanlı Modernleşme Sürecinde Eğitimin Geçirdiği Dönüşüm: Ahmet Cevdet Paşa’nın Eğitim Anlayışı

Öz

Bu makalede Osmanlı modernleşme sürecinde eğitimin geçirdiği dönüşüm, Tanzimat döneminin önde gelen devlet adamlarından Ahmet Cevdet Paşa’nın düşünce dünyası ekseninde ele alınmıştır. Makalenin araştırma sorusu Ahmet Cevdet Paşa’nın modernleşmeyi değerlerle çatışan bir kopuş olarak mı yoksa bu değerlerin yeniden yorumlanabileceği bir imkan sahası olarak mı gördüğünün analiz edilmesidir. Ahmet Cevdet Paşa’nın eğitim anlayışı, ahlak, ilim ve iman arasında kurulması gereken hassas dengeye dayanmakta, geleneksel yapının muhafazası ile modern eğitim kurumlarının gereklilikleri arasında uzlaştırıcı bir yaklaşım sunmaktadır. Araştırmada dokümantasyon analizine dayalı nitel çalışma yöntemi benimsenmiştir. Makalenin kapsamı Târih-i Cevdet, Tezâkir, Kısâs-ı Enbiyâ ve Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye gibi temel eserler çerçevesinde sınırlandırılmıştır. Bulgular, Ahmet Cevdet Paşa’nın eğitime ahlaki temellilik, toplumsal işlevsellik ve ilmî muvâzene çerçevesinde yaklaştığını göstermektedir. Ahmet Cevdet Paşa’ya göre din, ferdin terbiyesinde ve toplumsal nizamın tesisinde merkezi bir rol üstlenmeli, ilim ise dini düşünceden ayrı değerlendirilmemelidir. Batı merkezli sekülerleşme eğilimlerine karşı İslam ilim geleneğinin korunması zarureti üzerinde durulmuş, ayrıca geleneksel yaklaşımların modern tecrübelerle bir araya getirilmesi esas alınmıştır. Çalışma, Ahmet Cevdet Paşa’nın ortaya koyduğu din eğitimi modelinin günümüz eğitim tartışmaları açısından sunduğu imkânları ve sınırlılıkları değerlendirerek, geçmiş ile gelecek arasında köprü kurmaya çalışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim
• Eğitim Reformu
• Din Eğitimi
• Osmanlı Modernleşmesi
• Ahmet Cevdet Paşa.

The Transformation of Education in the Modernization Process of the Ottoman Caliphate: Aḥmed Djewdet Pasha’s Conception of Education

Abstract

This article examines the transformation of education during the Ottoman modernisation process through the intellectual framework of Aḥmed Djewdet Pasha, one of the prominent statesmen of the Tanẓīmāt period. The research question of the article analyses whether Aḥmed Djewdet Pasha a perceived modernisation as a rupture conflicting with religious values or as a sphere of possibility wherein these values could be reinterpreted. Aḥmed Djewdet Pasha’s understanding of education rests upon the delicate balance that must be established amongst morality, knowledge, and faith, offering a reconciliatory approach between the preservation of the traditional religious structure and the requirements of modern educational institutions. The research adopts a qualitative study method based on documentary analysis. The scope of the article is confined within the framework of seminal works such as Tārīkh-i Djewdet, Tedhākir, Ḳiṣaṣ-i Anbiyā and Medjelle-i Aḥkām-i Adliyye. The findings demonstrate that Ahmet Cevdet Pasha approached religious education within the framework of moral foundation, social functionality, and scholarly equilibrium. According to Aḥmed Djewdet Pasha, religion must assume a central role in the cultivation of the individual and the establishment of social order, whilst knowledge ought not to be evaluated separately from religious thought. Emphasis has been placed upon the necessity of preserving the Islamic scholarly tradition against Western-centric secularisation tendencies. Furthermore, the integration of traditional approaches with modern experiences has been adopted as a fundamental principle. The study endeavours to establish a bridge between past and future by evaluating the possibilities and limitations that Aḥmed Djewdet Pasha’s religious education model presents for contemporary educational debates.

Keywords

• Education
• Educational Reform
• Religious Education
• Ottoman Modernization
• Ahmet Cevdet Pasha

References

1. Akyüz, Y. (1982). Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1982’ye). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
2. Akyüz, Y. (2019). Türk Eğitim Tarihi: M.Ö. 1000 – M.S. 2020, Ankara: Pegem Akademi.
3. Atay, H. (1983). Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi: Medrese Programları - İcazetnâmeler, Islahat Hareketleri. Dergah Yayınları.
4. Baltacı, C. (1993). Türk Eğitim Sistemi’nin Tarihi Gelişimi. Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretimi, İmam-Hatip Liselerinin Kuruluşunun 40. yılı Münasebetiyle Tartışmalı İlmi Toplantı içinde. İslam Medeniyeti Vakfı.
5. Bilgin, B. (1980). Türkiye’de Din Eğitimi ve Liselerde Din Dersleri. Emel Matbaacılık.
6. Candan, G. (2012). Ahmed Cevdet Paşa’nın Maarif Nazırlığı ve Eğitim-Öğretim Alanlarındaki Faaliyetleri. Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü / [Yayımlanmamış Doktora Tezi].
7. Cevdet Paşa, A. (1876). Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye (Cilt 1). İstanbul: Matbaa-i Âmire.
8. Cevdet Paşa, A. (1890). Tezâkir-i Cevdet (Cilt 2). İstanbul: Matbaa-i Osmaniye.

9. Cevdet Paşa, A. (1891). Tarih-i Cevdet (Cilt 1-12). İstanbul: Matbaa-i Âmire.
10. Durkheim, É. (1922). L’éducation morale. Paris: Alcan.
11. Erdoğan, İ. (2010). Eğitim Bilimleri ve Milli Eğitime Dair. Nobel Akademik Yayıncılık.
12. Ergin, O. (1977). Türk Maarif Tarihi (C. 1-5). Eser Matbaası.
13. Gazâlî, H. M. (t.y.) İhyâu Ulumi’d-Din, (Çev. Ahmed Serdaroğlu), (1-4 Cilt) İstanbul: Bedir Yayınevi.
14. Kant, I. (2005). Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi (Çev. İ. Kuçuradi). Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu.
15. Kara, İ. (2003). Din ile Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri. İstanbul: Dergâh Yayınları.
16. Karaman, B. (1957). Türk Düşüncesinde Avrupalılaşma Hareketleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/I-IV, 90-102.
17. Koç, E. M. (2017). Ahmet Cevdet Paşa ve Osmanlı Devleti’nde eğitimin modernleşmesi. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü [Yayımlanmamış doktora tezi].
18. Koçer, H. A. (1991). Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişmesi (1773-1923). Milli Eğitim Bakanlığı.
19. Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
20. Kirschenbaum, H. (1995). 100 ways to enhance values and morality in schools and youth settings. London: Allyn & Bacon.
21. Lickona, T. (1991). Educating for character: How our schools can teach respect and responsibility. London: Bantam Books.
22. Mardin, Ş. (2002). 19. Yüzyılda Düşünce Akımları ve Osmanlı Devleti. Türk Modernleşmesi içinde İstanbul: İletişim Yayınları.
23. Mardin, Ş. (2017). Türkiye’de Din ve Siyaset: Makaleler 3 (M. Türköne & T. Önder, Ed.). İletişim Yayınları.
24. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. (1999). Cumhuriyet döneminde eğitim II. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
25. Noddings, N. (2002). Educating moral people: A caring alternative to character education. Teachers College Press.
26. Okumuş, E., Cihan, A., & Avcı, M. (2006). Osmanlı Devleti’nde Eğitim Hukuk ve Modernleşme. Ark Kitapları. Ortaylı, İ. (2006). Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek. İstanbul: Timaş Yayınları.
27. Öcal, M. (2013). 100. yılında İmam Hatip Liseleri (1913-1923). İstanbul: Ensar Yayınları.
28. Parmaksızoğlu, İ. (1966). Türkiye’de Din Eğitimi. Milli Eğitim Basımevi.
29. Sarıkaya, Y. (1997). Medreseler ve Modernleşme. İstanbul: İz Yayıncılık.
30. Somel, S. A. (2001). The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839-1908: Islamization, Autocracy and Discipline. Leiden: Brill.
31. UNESCO. (2015). Global citizenship education: Topics and learning objectives. Paris: UNESCO Publishing. Ülken, H. Z. (2001). Türk Düşüncesi Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.
32. Yaşar, T., & Dağlar Macar, O. (2022). Osmanlı Devleti’nde modernleşme çabaları ve dilde yapılan düzenlemeler. Working Paper Series, 3(2), 76-87. https://doi.org/10.5281/zenodo.6652321
33. Yılmaz, E. (2016). Bir Tanzimat Aydınının Düşündürdükleri: Modernleşme Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa. Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü [Yayımlanmamış doktora tezi].