The Effect of Paradigm Shift on the Sīrah Texts: The Example of the Poisoning Narrations of the Prophet Muhammad

Bu makale, Hz. Muhammed’in zehirlenmesiyle ilgili rivayetlerin, değişen dinî, toplumsal ve ideolojik bağlamlar tarafından şekillenen paradigma dönüşümlerine bağlı olarak siyer literatürü içinde nasıl yeniden yorumlandığını incelemektedir. Çalışma, aynı tarihî olaya dair çeşitli siyer metinlerinde ortaya çıkan farklı anlatımlara odaklanmakta ve bu çeşitliliğin peygamber tasavvurunda meydana gelen paradigma değişimlerini yansıttığını ileri sürmektedir. Bu dönüşümleri kronolojik olarak izleyen araştırma, zehirlenme rivayetlerini, Hz. Peygamber’in tasvirinin Kur’ân merkezli beşerî bir elçi anlayışından giderek mucizevî ve doğaüstü niteliklerle ilişkilendirilen bir figüre evrildiği bir çerçeve içinde konumlandırmaktadır. Kur’ân, Hz. Muhammed’in beşeriyetini sürekli biçimde vurgulamakta; onu diğer insanlar gibi sınırlılıklara sahip, otoritesi, doğaüstü güçlerden değil, vahiyden kaynaklanan bir elçi olarak tasvir etmektedir. Erken dönem siyer kaynakları ve metinleri de büyük ölçüde bu Kur’ânî perspektifi yansıtarak zehirlenme hadisesini mucizevî unsurlardan arındırılmış biçimde aktarmakta ve olayı beşeri yetenekleri içeren bir tecrübe olarak çerçevelemektedir. Buna karşılık, daha geç dönem siyer kaynakları ve metinlerinde söz konusu hadisenin pişmiş koyunun dile gelmesi gibi olağanüstü motifler eklenerek yeniden kurgulandığı görülmektedir. Anlatımlardaki bu tedricî dönüşüm, nübüvvet anlayışında yaşanan daha genel bir değişime tekabül etmekte; bu süreçte peygamber figürü yalnızca vahyin taşıyıcısı değil, aynı zamanda istisnai metafizik niteliklerle donatılmış, mucize icra eden bir şahsiyet olarak kavramsallaştırılmaya başlanmaktadır. Bu dönüşüm ani ya da münferit bir şekilde gerçekleşmemiştir. Aksine, iç içe geçmiş dinî, toplumsal ve ideolojik dinamiklerin bir sonucu olarak kademeli biçimde gelişmiştir. Bu düşünce, nübüvvet anlayışının zaman içerisinde, özellikle dâhilî gelişmeler ve dış entelektüel meydan okumalar karşısında önemli ölçüde yeniden yorumlara uğradığını ileri süren Goldziher gibi İslâm üzerine çalışan bazı Batılı akademisyenler tarafından zaten dillendirilmektedir. Bu görüşler, özellikle siyer ve hadis literatürünün tarihsel gelişimini eleştirel bir bakışla inceleyen Müslüman akademik çalışmalar içinde de yankı bulmuştur. Bu ilmî arka plan çerçevesinde, mevcut makale bütünüyle yeni bir tez ortaya koymayı hedeflememektedir. Bunun yerine, zehirlenme rivayetlerini odak bir örnek olay olarak kullanarak, paradigma dönüşümünün daha geniş ölçekli sürecinin gözlemlenip analiz edilebileceği teorik ve kavramsal bir çerçeve önermektedir. Hz. Peygamber’in vefatının ardından İslam toplumu hızlı ve derin dönüşümlerle karşı karşıya kalmıştır. İçeride, özellikle hilafet meselesi etrafında şekillenen siyasal otorite tartışmaları iç savaşlara ve kalıcı mezhepsel kimliklerin oluşumuna yol açmıştır. Dışarıda ise erken dönem fetihler, Müslümanları Hristiyan topluluklar ve entelektüel geleneklerle sürekli temas hâline getirmiştir. Bu temaslar yalnızca siyasal ve toplumsal düzeyle sınırlı kalmamış, teolojik tartışma ve polemik alanlarına da taşınmıştır. Bu bağlamda nübüvvetin mahiyeti, vahiy ve mucize gibi meseleler giderek daha merkezi bir önem kazanmıştır. Bu tarihsel çerçevede makale, zehirlenme rivayetlerinin yeniden yorumlanmasına katkıda bulunan iki temel dinamiği tespit etmektedir. Birinci ve en temel dinamik, nübüvvet tasavvurunun ağırlıklı olarak beşer-elçi modelinden mucizevi kudreti vurgulayan bir anlayışa doğru kaymasıdır. Bu dönüşümün, peygamber otoritesinin doğrulanmasında mucizelerin merkezi bir rol oynadığı Hristiyanlıkla yürütülen teolojik etkileşimler tarafından önemli ölçüde tetiklendiği ileri sürülmektedir. Bu bağlamda, erken dönem Hristiyan-Müslüman polemiklerinin temel metinlerinden biri olan Risāletü’l-Kindî (Kindî Risalesi) özel bir dikkate muhtaçtır. İkinci dinamik ise İslâm içinde, özellikle Şiî gelenekte, mezhepsel bakış açılarının ortaya çıkışı ve kurumsallaşmasıdır. Mezhepsel paradigmalar, peygamberlik tarihinin—zehirlenme hadisesi dâhil—yorumlanmasında belirleyici olan özgün teolojik ve ideolojik kaygılar üretmiştir. Karşılaştırmalı bir analiz yoluyla makale, mezhepsel çerçevelerin anlatımlarının hem içeriğini hem de biçimini nasıl etkilediğini ve bu sayede daha ileri düzeyde bir farklılaşma ve yeniden yorum sürecine katkıda bulunduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda makale, öncelikle söz konusu paradigma değişimlerini mümkün kılan dinî, toplumsal ve ideolojik şartları ana hatlarıyla belirtmekte; ardından İslâm’da nübüvvet anlayışının geçirdiği dönüşümü ele almakta ve nihayet Hz. Peygamber’in zehirlenmesine dair rivayetleri analiz ederek bu dönüşümlerin Müslümanların nübüvvet tasavvurunu nasıl etkilediğini ortaya koymaktadır. Anlatıların hem anlamsal içeriğini hem de biçimsel yapısını incelemek amacıyla çalışmada metin tenkidi ve form eleştirisi yöntemleri kullanılmakta; böylece anlama ve anlamlandırmanın zaman içinde nasıl evrildiğine dair bir değerlendirme yapılmaktadır.

This article examines how narratives concerning the poisoning of the Prophet Muhammad were reinterpreted within sīrah literature under shifting paradigms shaped by changing religious, social, and ideological contexts. It focuses on the emergence of divergent accounts of the same historical event across different sīrah texts and argues that these variations reflect paradigm shifts in prophethood concepiton. By tracing these shifts chronologically, the study situates the poisoning narratives within an evolving framework in which the image of the Prophet gradually transformed from that of a Qurānically grounded human messenger into a figure increasingly associated with miraculous and supernatural attributes. The Qurān consistently emphasizes the humanity of the Prophet Muhammad, portraying him as a messenger who shares the limitations of other human beings and whose authority derives from revelation rather than supernatural power. Early sīrah sources and texts largely reflect this Qurānic perspective, presenting the poisoning incident without miraculous elements and framing it as an experience involving human capabilities. However, later sīrah sources and texts increasingly reconfigure this event by introducing extraordinary motifs, such as the cooked lamb’s speaking. This gradual shift in narratives corresponds to a broader transformation in the Muslim understanding of prophethood, whereby the prophetic figure came to be conceptualized not only as a bearer of revelation but also as a miracle-performing individual endowed with exceptional metaphysical qualities. The transformation of this understanding did not occur suddenly or in isolation. Rather, it developed progressively as a consequence of complex religious, social, and ideological dynamics. This idea has been uttered by several Western scholars of Islam, such as Goldziher, who argued that Islamic notions of prophethood underwent significant reinterpretation over time, particularly in response to internal developments and external intellectual challenges. These arguments have also found echoes within Muslim scholarship, especially in studies that critically examine the evolution of sīrah and ḥadīth literature. Against this scholarly backdrop, the present article does not seek to introduce an entirely new thesis. Instead, it proposes a theoretical and conceptual framework that employs the poisoning narratives as a focused case study through which the broader process of paradigmatic transformation can be observed and analyzed. Following the death of the Prophet Muhammad, the Muslim community encountered rapid and far-reaching changes. Internally, disputes over political authority, most notably the issue of the caliphate, led to civil wars and the formation of enduring sectarian identities. Externally, the early Muslim conquests brought Muslims into sustained contact with Christian communities and intellectual traditions. These encounters were not limited to political or social interaction but extended into theological debate and polemical exchange. In this environment, questions concerning the nature of prophethood, revelation, and miracles became increasingly salient. Within this historical context, the article identifies two primary dynamics that contributed to the reinterpretation of the poisoning narratives. The first and most foundational dynamic is the shift in the conception of prophethood from a predominantly human-messenger model to one that emphasized miraculous capacity. This shift is argued to have been significantly stimulated by theological engagement with Christianity, in which miracles played a central role in validating prophetic authority. Particular attention is given to Risālat al-Kindī (the Apology of al-Kindī), a key text in early Christian-Muslim polemics. The second dynamic is the emergence and consolidation of sectarian perspectives within Islam, especially within Shi`i traditions. Sectarian paradigms introduced distinct theological and ideological concerns that shaped the interpretation of prophetic history, including the poisoning incident. Through a comparative analysis, the article demonstrates how sectarian frameworks influenced both the content and form of the narratives, contributing to further diversification and reinterpretation. Accordingly, the article first outlines the religious, social, and ideological conditions that facilitated these paradigm shifts. It then examines the transformation of the concept of prophethood in Islam and, finally, analyzes the narrations of the Prophet’s poisoning to demonstrate how these shifts affected Muslim understandings of prophethood. To investigate both the semantic content and the formal structure of the narratives, this study employs methods of textual and form criticism, allowing for an assessment of how understanding and interpretation evolved over time.