Research Article
BibTex RIS Cite

Year 2026, Volume: 7 Issue: 1, 288 - 319, 02.03.2026
https://doi.org/10.5281/zenodo.18814615
https://izlik.org/JA52FA24UC

Abstract

References

  • • Arbatov, Aleksey (1997), Yadernie Voorujeniya I Bezopastnost Rossii, Moskva: Institut Mirovoy ekonomiki i mejdunarodnix otnoshenii.
  • • Central State Archive of Ukraine (Haziran 1992), “F. 5233, Op. 1, Delo 76, Letter of President L. Kravchuk to President G. Bush”.
  • • CIS (1991), “Соглашение о создании Содружества Независимых Государств (г. Минск, 8 декабря 1991 года)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://eccis.org/page/176/soglasenie-o-sozdanii-sodruzestva-nezavisimyh-gosudarstv-gminsk-8-dekabra-1991-goda.
  • • Clinton White House (1994), “Press Briefing by Secretary Warren Christopher”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://clintonwhitehouse6.archives.gov/1994/01/1994-01-10-press-briefing-by-secretary-warren-christopher.html.
  • • CTND.ru (1991), “Soglashenie mejdu gosudarstvami – uchastnikami SNG po Strategicheskam silam (1991)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://docs.cntd.ru/document/1901875.
  • • Devroy, Ann (1993), “Clinton Presses Ukraine on Disarming”, The Washington Post, 29.11.1993.
  • • Dvorkin, Vladimir (2022), “Yadernoe orujie na Ukraine”, 24.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nvo.ng.ru/nvo/2022-03-24/1_1182_reality.html.
  • • Farbar, Kateryna (2023), “West ‘closed door’ on Ukraine after nuclear disarmament, says key negotiator”, Open Democracy, 04.10.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.opendemocracy.net/en/odr/ukraine-russia-west-nuclear-disarmament-yuriy-kostenko/.
  • • Fukuyama, Francis (1992), The End of History and the Last Man, New York: The Free Press.
  • • GAO (1995), “WEAPONS OF MASS DESTRUCTION: Reducing the Threat from the former Soviet Union”, Weapons of Mass Destruction, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.gao.gov/assets/nsiad-95-165.pdf.
  • • Gordiychuk, Anastasiya (2023), “Clinton regrets persuading Ukraine to denuclearize in 1994”, The Kyiv Independent, 05.04.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://kyivindependent.com/clinton-regrets-persuading-ukraine-to-denuclearize-in-1994/.
  • • Interfaks (2022), “Zelenskyy, Ukrayna'nın Budapeşte Mutabakatı kapsamındaki taahhütlerini sorgulayabileceğini söyledi”, 19.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ru.interfax.com.ua/news/general/799755.html.
  • • International Atomic Energy Agency, “Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (Article IX)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.iaea.org/sites/default/files/publications/documents/infcircs/1970/infcirc140.pdf.
  • • Izvestia (1992), “Prezident Kravchuk priostanovil vivoz takticeskoqo yadernoqo orujiya s Ukraini”, 13.02.1992.
  • • Kommersant (2021), “SNBO Ukraini trebuet kompensacii za peredanniy Rossii yaderniy arsenala”, 19.12.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.kommersant.ru/doc/5139824.
  • • Liga Zakon (1993), “Postanovka Verkhovnoy Radi Ukraini”, 02.07.1993, № 3360-XII, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T336000.html.
  • • Mearsheimer, John (1993), “The Case for Ukrainian Nuclear Detent”, Foreign Affairs 72 (3), ss. 50-66.
  • • Miller, Steven E. (1993), “The Case Against a Ukrainian Nuclear Deterrent”, Foreign Affairs, 72 (3), ss. 67-80.
  • • Ministry of Foreign Affairs of Ukraine (2021), “Cooperation with NATO”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://mfa.gov.ua/en/about-ukraine/european-integration/cooperation-nato.
  • • National Security Archive (1993), ““General Volodymyr Tolubko Report to President Kravchuk”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23670-general-volodymyr-tolubko-report-president-kravchuk-july-1-1993.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, President Clinton, President Yeltsin and President Kravchuk’s Trilateral Meeting on Security Issues”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23691-memorandum-conversation-president-clinton-president-yeltsin-and-president-kravchuk-s.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, “Three-Plus-Three Meeting with President Kravchuk of Ukraine,” Borispol Airport, January 12, 1994”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30916-document-4-memorandum-conversation-three-plus-three-meeting-president-kravchuk.
  • • National Security Archive (1994), “Trilateral Statement signed by Leonid Kravchuk, Boris Yeltsin and Bill Clinton”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30922-document-10-january-14-trilateral-statement-january-14-1994.
  • • Nechepurenko, Ivan (2014), “Ukraine’s Threat to go to Nuclear is Hot Air”, The Moscow Times, 15.09.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.themoscowtimes.com/2014/09/15/ukraines-threat-to-go-nuclear-is-hot-air-a39434.
  • • Nelson, Jack (1994), “Ukraine Agrees to Give Up its nuclear arsenal”, Los Angeles Times, 11.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-11-mn-10675-story.html.
  • • Nikuliçev, Yuri (2020), “Proshay orujie: Mojet li Ukraina sozdat svoy yaderniy Arsenal”, Aktualnie Problemi Evropi, 3, ss. 144-159.
  • • Nye, Joseph (1986), Nuclear Ethics, New York: The Free Press.
  • • Pifer, Steven (2011), “The Trilateral Process: The United States, Ukraine, Russia and Nuclear Weapons”, 09.05.2011, Brookings: Arms Control Series, ss. 1-48.
  • • Pifer, Steven (2022), “Why Putin’s betrayal of Ukraine could trigger nuclear proliferation”, Bulletin of the Atomic Scientists, 01.06.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://thebulletin.org/2022/06/why-putins-betrayal-of-ukraine-could-trigger-nuclear-proliferation/.
  • • Pifer, Steven (2024), “Budapest Memorandum Myths”, Center for International Security and Cooperation, 03.12.2024, Erişim Tarihi: 01.01.2026, https://cisac.fsi.stanford.edu/news/budapest-memorandum-myths.
  • • President of Russia (2022), “Address by the President of the Russian Federation”, 24.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://en.kremlin.ru/events/president/news/67843.
  • • Rada (1990), “Declaration of State Sovereignty of Ukraine”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://static.rada.gov.ua/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm.
  • • Rada (1992), “Resolution of the Verkhovna Rada”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2264-12#Text.
  • • RIA Novosti (2019), “Istoriya gazovix konfliktov Rossii i Ukraini”, 13.12.2019, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ria.ru/20191213/1562318504.html.
  • • Riabchuk, Mykola (2009/2010), “Ukraine’s Nuclear Nostalgia”, World Policy Journal, 26(4), pp. 95-105.
  • • Sagan, Scott (1996-1997), “Why Do States Build Nuclear Weapons?”, International Security, 21(3), ss. 54-86.
  • • Sagan, Scott D. & Kenneth Waltz (2003), The Spread of Nuclear Weapons: A Debate Renewed, New York: W. W. Norton & Company.
  • • Sarotte, Mary Elise (2019), “How to Enlarge NATO: The Debate inside the Clinton Administration, 1993–95”, International Security, 44 (1), ss. 7-41.
  • • Schadlow, Nadia (1996), “The Denuclearization of Ukraine: Consolidating Ukrainian Security”, Harvard Ukrainian Studies, 20, ss. 271-298.
  • • Sciolino, Elaine (1993), “Ukraine Missiles: Terms are Tough”, The New York Times, 26.10.1993, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.nytimes.com/1993/10/26/world/ukraine-missiles-terms-are-tough.html.
  • • Schmemann, Serge (1992), “Ukraine Halting A-Arms Shift to Russia”, The New York Times, 13.03.1992, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.nytimes.com/1992/03/13/world/ukraine-halting-a-arms-shift-to-russia.html.
  • • TASS (2021), “Kiev zayavil o jelanii zamenit Budapestskiy memorandum na drugoe soglasenie o bezopasnosti”, 13.10.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12657609.
  • • TASS (2022), “Istoriya voprosa o bezyadernom statuse Ukraini”, 06.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/info/13985001. • The Washington Post (1994), “Battle Brewing in Ukraine’s Parliament over Ratification of Arms Pact”, 12.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.washingtonpost.com/archive/politics/1994/01/13/battle-brewing-in-ukraines-parliament-over-ratification-of-arms-pact/44d8d955-3ccf-40b6-87b7-13b6dec3cba8/.
  • • Ukrainskaya Pravda (2018), “Leonid Kravchuk: Putinu nujno sest s Poroshenko za stol peregovorov”,18.06.2018, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.pravda.com.ua/articles/2018/06/18/7183631/.
  • • UNIAN (2014), “Svobodivtsi Zareestruvaly Zakonoproekt Shchodo Vidnovlennia Iadernoho Statusu Ukraiiny”, 23.07.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.unian.ua/politics/943019-svobodivtsi-zareestruvali-zakonoproekt-schodo-vidnovlennya-yadernogostatusu-ukrajini.html.
  • • US Department of State (1992), “Lisbon Protocol to the Treaty Between the United States of America and the Union of Soviet Socialist Republics on the Reduction and Limitation of Strategic Offensive Arms”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27389.pdf.
  • • Verkhovna Rada of Ukraine (1994), “Resolution on Fulfillment by the President and Government of Ukraine of the Verkhovna Rada Recommendation Regarding the Ratification of START I”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://zakon4.rada.gov.ua/ laws/show/3919-12.
  • • Waltz, Kenneth N. (1981), “The Spread of Nuclear Weapons: More May Be Better”, International Institute for Strategic Studies, 171, ss. 1-28.

Lizbon Protokolünden İşgale Giden Süreç: Ukrayna’nın Nükleer Silahsızlanması

Year 2026, Volume: 7 Issue: 1, 288 - 319, 02.03.2026
https://doi.org/10.5281/zenodo.18814615
https://izlik.org/JA52FA24UC

Abstract

Rusya’nın Ukrayna’yla savaş halinin uzaması, süresinin ve sonucunun öngörülememesi, Ukrayna’nın nükleer silahsızlanma kararları ile ilgili tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Bağımsızlığının üzerinden 30 yıldan fazla bir zaman geçse de Ukrayna’nın devlet bütünlüğünün ve güvenliğinin büyük sorunlarla karşı karşıya kalması, nükleer silahsızlanma politikasıyla ilişkilendirilmektedir. Ukrayna topraklarının işgal edilmiş olması ve Ukrayna’nın egemenliğinin Rusya-Batı rekabetinde tartışma konusu olması, Kiev hükümetinin 1990’lı yıllarda aldığı nükleer silahsızlanma kararlarından kaynaklı olduğu iddia edilmektedir. Bu makalenin amacı, Ukrayna’nın bağımsızlığının ilk yıllarında aldığı nükleer silahsızlanma ile ilgili dış politika kararlarını incelemektir. Makalede, Rusya ve ABD’nin 1990’lı yıllarda Kiev hükümetine uyguladıkları baskıların uluslararası sistemde değişen jeopolitik dengeler perspektifinde Ukrayna’nın güvenliğine etkisi ele alınmaktadır. 2014 yılında Kırım’ın işgaliyle başlayan Rusya’nın Ukrayna’yı işgal sürecinin, dönemin Kravçuk hükümetinin nükleer silahsızlanma kararları ile ne kadar ilişkili olabileceği değerlendirilmektedir. Sonuç olarak Budapeşte Memorandumunun günümüzde herhangi bir hükmünün kalmadığı söylenebilir. Rusya’nın askeri müdahalesinin devam ettiği bir zamanda ise Ukrayna’nın nükleer statüsünü yeniden kazanması zor gözükmektedir.

References

  • • Arbatov, Aleksey (1997), Yadernie Voorujeniya I Bezopastnost Rossii, Moskva: Institut Mirovoy ekonomiki i mejdunarodnix otnoshenii.
  • • Central State Archive of Ukraine (Haziran 1992), “F. 5233, Op. 1, Delo 76, Letter of President L. Kravchuk to President G. Bush”.
  • • CIS (1991), “Соглашение о создании Содружества Независимых Государств (г. Минск, 8 декабря 1991 года)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://eccis.org/page/176/soglasenie-o-sozdanii-sodruzestva-nezavisimyh-gosudarstv-gminsk-8-dekabra-1991-goda.
  • • Clinton White House (1994), “Press Briefing by Secretary Warren Christopher”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://clintonwhitehouse6.archives.gov/1994/01/1994-01-10-press-briefing-by-secretary-warren-christopher.html.
  • • CTND.ru (1991), “Soglashenie mejdu gosudarstvami – uchastnikami SNG po Strategicheskam silam (1991)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://docs.cntd.ru/document/1901875.
  • • Devroy, Ann (1993), “Clinton Presses Ukraine on Disarming”, The Washington Post, 29.11.1993.
  • • Dvorkin, Vladimir (2022), “Yadernoe orujie na Ukraine”, 24.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nvo.ng.ru/nvo/2022-03-24/1_1182_reality.html.
  • • Farbar, Kateryna (2023), “West ‘closed door’ on Ukraine after nuclear disarmament, says key negotiator”, Open Democracy, 04.10.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.opendemocracy.net/en/odr/ukraine-russia-west-nuclear-disarmament-yuriy-kostenko/.
  • • Fukuyama, Francis (1992), The End of History and the Last Man, New York: The Free Press.
  • • GAO (1995), “WEAPONS OF MASS DESTRUCTION: Reducing the Threat from the former Soviet Union”, Weapons of Mass Destruction, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.gao.gov/assets/nsiad-95-165.pdf.
  • • Gordiychuk, Anastasiya (2023), “Clinton regrets persuading Ukraine to denuclearize in 1994”, The Kyiv Independent, 05.04.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://kyivindependent.com/clinton-regrets-persuading-ukraine-to-denuclearize-in-1994/.
  • • Interfaks (2022), “Zelenskyy, Ukrayna'nın Budapeşte Mutabakatı kapsamındaki taahhütlerini sorgulayabileceğini söyledi”, 19.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ru.interfax.com.ua/news/general/799755.html.
  • • International Atomic Energy Agency, “Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (Article IX)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.iaea.org/sites/default/files/publications/documents/infcircs/1970/infcirc140.pdf.
  • • Izvestia (1992), “Prezident Kravchuk priostanovil vivoz takticeskoqo yadernoqo orujiya s Ukraini”, 13.02.1992.
  • • Kommersant (2021), “SNBO Ukraini trebuet kompensacii za peredanniy Rossii yaderniy arsenala”, 19.12.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.kommersant.ru/doc/5139824.
  • • Liga Zakon (1993), “Postanovka Verkhovnoy Radi Ukraini”, 02.07.1993, № 3360-XII, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T336000.html.
  • • Mearsheimer, John (1993), “The Case for Ukrainian Nuclear Detent”, Foreign Affairs 72 (3), ss. 50-66.
  • • Miller, Steven E. (1993), “The Case Against a Ukrainian Nuclear Deterrent”, Foreign Affairs, 72 (3), ss. 67-80.
  • • Ministry of Foreign Affairs of Ukraine (2021), “Cooperation with NATO”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://mfa.gov.ua/en/about-ukraine/european-integration/cooperation-nato.
  • • National Security Archive (1993), ““General Volodymyr Tolubko Report to President Kravchuk”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23670-general-volodymyr-tolubko-report-president-kravchuk-july-1-1993.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, President Clinton, President Yeltsin and President Kravchuk’s Trilateral Meeting on Security Issues”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23691-memorandum-conversation-president-clinton-president-yeltsin-and-president-kravchuk-s.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, “Three-Plus-Three Meeting with President Kravchuk of Ukraine,” Borispol Airport, January 12, 1994”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30916-document-4-memorandum-conversation-three-plus-three-meeting-president-kravchuk.
  • • National Security Archive (1994), “Trilateral Statement signed by Leonid Kravchuk, Boris Yeltsin and Bill Clinton”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30922-document-10-january-14-trilateral-statement-january-14-1994.
  • • Nechepurenko, Ivan (2014), “Ukraine’s Threat to go to Nuclear is Hot Air”, The Moscow Times, 15.09.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.themoscowtimes.com/2014/09/15/ukraines-threat-to-go-nuclear-is-hot-air-a39434.
  • • Nelson, Jack (1994), “Ukraine Agrees to Give Up its nuclear arsenal”, Los Angeles Times, 11.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-11-mn-10675-story.html.
  • • Nikuliçev, Yuri (2020), “Proshay orujie: Mojet li Ukraina sozdat svoy yaderniy Arsenal”, Aktualnie Problemi Evropi, 3, ss. 144-159.
  • • Nye, Joseph (1986), Nuclear Ethics, New York: The Free Press.
  • • Pifer, Steven (2011), “The Trilateral Process: The United States, Ukraine, Russia and Nuclear Weapons”, 09.05.2011, Brookings: Arms Control Series, ss. 1-48.
  • • Pifer, Steven (2022), “Why Putin’s betrayal of Ukraine could trigger nuclear proliferation”, Bulletin of the Atomic Scientists, 01.06.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://thebulletin.org/2022/06/why-putins-betrayal-of-ukraine-could-trigger-nuclear-proliferation/.
  • • Pifer, Steven (2024), “Budapest Memorandum Myths”, Center for International Security and Cooperation, 03.12.2024, Erişim Tarihi: 01.01.2026, https://cisac.fsi.stanford.edu/news/budapest-memorandum-myths.
  • • President of Russia (2022), “Address by the President of the Russian Federation”, 24.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://en.kremlin.ru/events/president/news/67843.
  • • Rada (1990), “Declaration of State Sovereignty of Ukraine”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://static.rada.gov.ua/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm.
  • • Rada (1992), “Resolution of the Verkhovna Rada”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2264-12#Text.
  • • RIA Novosti (2019), “Istoriya gazovix konfliktov Rossii i Ukraini”, 13.12.2019, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ria.ru/20191213/1562318504.html.
  • • Riabchuk, Mykola (2009/2010), “Ukraine’s Nuclear Nostalgia”, World Policy Journal, 26(4), pp. 95-105.
  • • Sagan, Scott (1996-1997), “Why Do States Build Nuclear Weapons?”, International Security, 21(3), ss. 54-86.
  • • Sagan, Scott D. & Kenneth Waltz (2003), The Spread of Nuclear Weapons: A Debate Renewed, New York: W. W. Norton & Company.
  • • Sarotte, Mary Elise (2019), “How to Enlarge NATO: The Debate inside the Clinton Administration, 1993–95”, International Security, 44 (1), ss. 7-41.
  • • Schadlow, Nadia (1996), “The Denuclearization of Ukraine: Consolidating Ukrainian Security”, Harvard Ukrainian Studies, 20, ss. 271-298.
  • • Sciolino, Elaine (1993), “Ukraine Missiles: Terms are Tough”, The New York Times, 26.10.1993, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.nytimes.com/1993/10/26/world/ukraine-missiles-terms-are-tough.html.
  • • Schmemann, Serge (1992), “Ukraine Halting A-Arms Shift to Russia”, The New York Times, 13.03.1992, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.nytimes.com/1992/03/13/world/ukraine-halting-a-arms-shift-to-russia.html.
  • • TASS (2021), “Kiev zayavil o jelanii zamenit Budapestskiy memorandum na drugoe soglasenie o bezopasnosti”, 13.10.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12657609.
  • • TASS (2022), “Istoriya voprosa o bezyadernom statuse Ukraini”, 06.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/info/13985001. • The Washington Post (1994), “Battle Brewing in Ukraine’s Parliament over Ratification of Arms Pact”, 12.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.washingtonpost.com/archive/politics/1994/01/13/battle-brewing-in-ukraines-parliament-over-ratification-of-arms-pact/44d8d955-3ccf-40b6-87b7-13b6dec3cba8/.
  • • Ukrainskaya Pravda (2018), “Leonid Kravchuk: Putinu nujno sest s Poroshenko za stol peregovorov”,18.06.2018, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.pravda.com.ua/articles/2018/06/18/7183631/.
  • • UNIAN (2014), “Svobodivtsi Zareestruvaly Zakonoproekt Shchodo Vidnovlennia Iadernoho Statusu Ukraiiny”, 23.07.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.unian.ua/politics/943019-svobodivtsi-zareestruvali-zakonoproekt-schodo-vidnovlennya-yadernogostatusu-ukrajini.html.
  • • US Department of State (1992), “Lisbon Protocol to the Treaty Between the United States of America and the Union of Soviet Socialist Republics on the Reduction and Limitation of Strategic Offensive Arms”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27389.pdf.
  • • Verkhovna Rada of Ukraine (1994), “Resolution on Fulfillment by the President and Government of Ukraine of the Verkhovna Rada Recommendation Regarding the Ratification of START I”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://zakon4.rada.gov.ua/ laws/show/3919-12.
  • • Waltz, Kenneth N. (1981), “The Spread of Nuclear Weapons: More May Be Better”, International Institute for Strategic Studies, 171, ss. 1-28.

The Period from the Lisbon Protocol to the Occupation: Nuclear Disarmament of Ukraine

Year 2026, Volume: 7 Issue: 1, 288 - 319, 02.03.2026
https://doi.org/10.5281/zenodo.18814615
https://izlik.org/JA52FA24UC

Abstract

The prolongation of Russia’s war with Ukraine and the unpredictability of the duration and outcome of the war has been accompanied by discussions about Ukraine’s nuclear disarmament decisions. Even though more than 30 years have passed since its independence, Ukraine’s statehood and security problems are related to the policy of nuclear disarmament. It is assumed that occupation of Ukraine’s territories and discussions on Ukraine’s sovereignty as a subject of Russia-West competition, due to the Kiev government’s nuclear disarmament decision in the 1990s. The aim of the article is to describe the foreign policy decisions regarding nuclear disarmament taken by Ukraine in the first years of its independence. Additionally, the impact of the pressures exerted by both Russia and the USA on the Kiev government in the 1990s on Ukraine’s security is mentioned in the perspective of changing geopolitical balances in the international system. It is evaluated how Russia’s occupation of Ukraine, which started with the invasion of Crimea in 2014, may be related to the nuclear disarmament decisions of the then Kravchuk government. As a result, it can be said that the Budapest Memorandum has no validity today. At a time when Russia’s military intervention continues, the possibility of Ukraine regaining its nuclear status seems difficult.

References

  • • Arbatov, Aleksey (1997), Yadernie Voorujeniya I Bezopastnost Rossii, Moskva: Institut Mirovoy ekonomiki i mejdunarodnix otnoshenii.
  • • Central State Archive of Ukraine (Haziran 1992), “F. 5233, Op. 1, Delo 76, Letter of President L. Kravchuk to President G. Bush”.
  • • CIS (1991), “Соглашение о создании Содружества Независимых Государств (г. Минск, 8 декабря 1991 года)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://eccis.org/page/176/soglasenie-o-sozdanii-sodruzestva-nezavisimyh-gosudarstv-gminsk-8-dekabra-1991-goda.
  • • Clinton White House (1994), “Press Briefing by Secretary Warren Christopher”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://clintonwhitehouse6.archives.gov/1994/01/1994-01-10-press-briefing-by-secretary-warren-christopher.html.
  • • CTND.ru (1991), “Soglashenie mejdu gosudarstvami – uchastnikami SNG po Strategicheskam silam (1991)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://docs.cntd.ru/document/1901875.
  • • Devroy, Ann (1993), “Clinton Presses Ukraine on Disarming”, The Washington Post, 29.11.1993.
  • • Dvorkin, Vladimir (2022), “Yadernoe orujie na Ukraine”, 24.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nvo.ng.ru/nvo/2022-03-24/1_1182_reality.html.
  • • Farbar, Kateryna (2023), “West ‘closed door’ on Ukraine after nuclear disarmament, says key negotiator”, Open Democracy, 04.10.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.opendemocracy.net/en/odr/ukraine-russia-west-nuclear-disarmament-yuriy-kostenko/.
  • • Fukuyama, Francis (1992), The End of History and the Last Man, New York: The Free Press.
  • • GAO (1995), “WEAPONS OF MASS DESTRUCTION: Reducing the Threat from the former Soviet Union”, Weapons of Mass Destruction, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.gao.gov/assets/nsiad-95-165.pdf.
  • • Gordiychuk, Anastasiya (2023), “Clinton regrets persuading Ukraine to denuclearize in 1994”, The Kyiv Independent, 05.04.2023, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://kyivindependent.com/clinton-regrets-persuading-ukraine-to-denuclearize-in-1994/.
  • • Interfaks (2022), “Zelenskyy, Ukrayna'nın Budapeşte Mutabakatı kapsamındaki taahhütlerini sorgulayabileceğini söyledi”, 19.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ru.interfax.com.ua/news/general/799755.html.
  • • International Atomic Energy Agency, “Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (Article IX)”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.iaea.org/sites/default/files/publications/documents/infcircs/1970/infcirc140.pdf.
  • • Izvestia (1992), “Prezident Kravchuk priostanovil vivoz takticeskoqo yadernoqo orujiya s Ukraini”, 13.02.1992.
  • • Kommersant (2021), “SNBO Ukraini trebuet kompensacii za peredanniy Rossii yaderniy arsenala”, 19.12.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.kommersant.ru/doc/5139824.
  • • Liga Zakon (1993), “Postanovka Verkhovnoy Radi Ukraini”, 02.07.1993, № 3360-XII, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T336000.html.
  • • Mearsheimer, John (1993), “The Case for Ukrainian Nuclear Detent”, Foreign Affairs 72 (3), ss. 50-66.
  • • Miller, Steven E. (1993), “The Case Against a Ukrainian Nuclear Deterrent”, Foreign Affairs, 72 (3), ss. 67-80.
  • • Ministry of Foreign Affairs of Ukraine (2021), “Cooperation with NATO”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://mfa.gov.ua/en/about-ukraine/european-integration/cooperation-nato.
  • • National Security Archive (1993), ““General Volodymyr Tolubko Report to President Kravchuk”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23670-general-volodymyr-tolubko-report-president-kravchuk-july-1-1993.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, President Clinton, President Yeltsin and President Kravchuk’s Trilateral Meeting on Security Issues”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/23691-memorandum-conversation-president-clinton-president-yeltsin-and-president-kravchuk-s.
  • • National Security Archive (1994), “Memorandum of Conversation, “Three-Plus-Three Meeting with President Kravchuk of Ukraine,” Borispol Airport, January 12, 1994”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30916-document-4-memorandum-conversation-three-plus-three-meeting-president-kravchuk.
  • • National Security Archive (1994), “Trilateral Statement signed by Leonid Kravchuk, Boris Yeltsin and Bill Clinton”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://nsarchive.gwu.edu/document/30922-document-10-january-14-trilateral-statement-january-14-1994.
  • • Nechepurenko, Ivan (2014), “Ukraine’s Threat to go to Nuclear is Hot Air”, The Moscow Times, 15.09.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.themoscowtimes.com/2014/09/15/ukraines-threat-to-go-nuclear-is-hot-air-a39434.
  • • Nelson, Jack (1994), “Ukraine Agrees to Give Up its nuclear arsenal”, Los Angeles Times, 11.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-11-mn-10675-story.html.
  • • Nikuliçev, Yuri (2020), “Proshay orujie: Mojet li Ukraina sozdat svoy yaderniy Arsenal”, Aktualnie Problemi Evropi, 3, ss. 144-159.
  • • Nye, Joseph (1986), Nuclear Ethics, New York: The Free Press.
  • • Pifer, Steven (2011), “The Trilateral Process: The United States, Ukraine, Russia and Nuclear Weapons”, 09.05.2011, Brookings: Arms Control Series, ss. 1-48.
  • • Pifer, Steven (2022), “Why Putin’s betrayal of Ukraine could trigger nuclear proliferation”, Bulletin of the Atomic Scientists, 01.06.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://thebulletin.org/2022/06/why-putins-betrayal-of-ukraine-could-trigger-nuclear-proliferation/.
  • • Pifer, Steven (2024), “Budapest Memorandum Myths”, Center for International Security and Cooperation, 03.12.2024, Erişim Tarihi: 01.01.2026, https://cisac.fsi.stanford.edu/news/budapest-memorandum-myths.
  • • President of Russia (2022), “Address by the President of the Russian Federation”, 24.02.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://en.kremlin.ru/events/president/news/67843.
  • • Rada (1990), “Declaration of State Sovereignty of Ukraine”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://static.rada.gov.ua/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm.
  • • Rada (1992), “Resolution of the Verkhovna Rada”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2264-12#Text.
  • • RIA Novosti (2019), “Istoriya gazovix konfliktov Rossii i Ukraini”, 13.12.2019, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://ria.ru/20191213/1562318504.html.
  • • Riabchuk, Mykola (2009/2010), “Ukraine’s Nuclear Nostalgia”, World Policy Journal, 26(4), pp. 95-105.
  • • Sagan, Scott (1996-1997), “Why Do States Build Nuclear Weapons?”, International Security, 21(3), ss. 54-86.
  • • Sagan, Scott D. & Kenneth Waltz (2003), The Spread of Nuclear Weapons: A Debate Renewed, New York: W. W. Norton & Company.
  • • Sarotte, Mary Elise (2019), “How to Enlarge NATO: The Debate inside the Clinton Administration, 1993–95”, International Security, 44 (1), ss. 7-41.
  • • Schadlow, Nadia (1996), “The Denuclearization of Ukraine: Consolidating Ukrainian Security”, Harvard Ukrainian Studies, 20, ss. 271-298.
  • • Sciolino, Elaine (1993), “Ukraine Missiles: Terms are Tough”, The New York Times, 26.10.1993, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.nytimes.com/1993/10/26/world/ukraine-missiles-terms-are-tough.html.
  • • Schmemann, Serge (1992), “Ukraine Halting A-Arms Shift to Russia”, The New York Times, 13.03.1992, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://www.nytimes.com/1992/03/13/world/ukraine-halting-a-arms-shift-to-russia.html.
  • • TASS (2021), “Kiev zayavil o jelanii zamenit Budapestskiy memorandum na drugoe soglasenie o bezopasnosti”, 13.10.2021, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12657609.
  • • TASS (2022), “Istoriya voprosa o bezyadernom statuse Ukraini”, 06.03.2022, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://tass.ru/info/13985001. • The Washington Post (1994), “Battle Brewing in Ukraine’s Parliament over Ratification of Arms Pact”, 12.01.1994, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.washingtonpost.com/archive/politics/1994/01/13/battle-brewing-in-ukraines-parliament-over-ratification-of-arms-pact/44d8d955-3ccf-40b6-87b7-13b6dec3cba8/.
  • • Ukrainskaya Pravda (2018), “Leonid Kravchuk: Putinu nujno sest s Poroshenko za stol peregovorov”,18.06.2018, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.pravda.com.ua/articles/2018/06/18/7183631/.
  • • UNIAN (2014), “Svobodivtsi Zareestruvaly Zakonoproekt Shchodo Vidnovlennia Iadernoho Statusu Ukraiiny”, 23.07.2014, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://www.unian.ua/politics/943019-svobodivtsi-zareestruvali-zakonoproekt-schodo-vidnovlennya-yadernogostatusu-ukrajini.html.
  • • US Department of State (1992), “Lisbon Protocol to the Treaty Between the United States of America and the Union of Soviet Socialist Republics on the Reduction and Limitation of Strategic Offensive Arms”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27389.pdf.
  • • Verkhovna Rada of Ukraine (1994), “Resolution on Fulfillment by the President and Government of Ukraine of the Verkhovna Rada Recommendation Regarding the Ratification of START I”, Erişim Tarihi: 01.01.2026, Erişim Adresi: http://zakon4.rada.gov.ua/ laws/show/3919-12.
  • • Waltz, Kenneth N. (1981), “The Spread of Nuclear Weapons: More May Be Better”, International Institute for Strategic Studies, 171, ss. 1-28.
There are 48 citations in total.

Details

Primary Language Turkish
Subjects International Politics, International Security
Journal Section Research Article
Authors

Elnur İsmayıl 0000-0002-9438-2649

Submission Date December 30, 2025
Acceptance Date February 27, 2026
Publication Date March 2, 2026
DOI https://doi.org/10.5281/zenodo.18814615
IZ https://izlik.org/JA52FA24UC
Published in Issue Year 2026 Volume: 7 Issue: 1

Cite

Chicago İsmayıl, Elnur. 2026. “The Period from the Lisbon Protocol to the Occupation: Nuclear Disarmament of Ukraine”. UPA Strategic Affairs 7 (1): 288-319. https://doi.org/10.5281/zenodo.18814615.