The Amir of Türkiye Seljuq, Mubariz al-din Armaganshah And His Reconstruction Activities

Abstract

Amir Mubariz al-din Armaganshah of Türkiye Seljuqs was a statesman of ghulam origin who held important positions in the Türkiye Seljuqs state mechanism such as ustad al-dar, atabeg and soubashi. He was in the service of Sultan Ala al-din Kayqubad I, Ghiyath al-din Kaykhusraw II and Malik İzz al-din Kaykawus during the rise of the Türkiye Seljuqs. Amir Mubariz al-din Armaganshah was the freed slave of Mubariz al-din Ertokush, who was also an important statesman. In his absence, he undertook his administrative duties and was also the trustee of his foundations. Thus, he became the successor of Mubariz al-din Ertokush in every sense. During his political career, he was entrusted with two major tasks: the political murder of Sultan Ghiyath al-din Kaykhusraw II's brothers and the intervention in the Babaî uprising, which was the biggest revolt the state had ever faced. As a matter of fact, he was killed by the rebels during the intervention to this uprising. These critical duties assigned to Mubariz al-din Armaganshah clearly reveal the trust placed in him, especially during the reign of Ghiyath al-din Kaykhusraw II. Mubariz al-din Armaganshah, who occupied a vital place in the state, also had the aspect of a reconstructor like the great amirs before him and this aspect is not well known. In particular, the inscription found in Denizli, which cannot be associated with Mubariz al-din Armaganshah because the name of the reconstructor was misread, is epigraphic evidence that he was engaged in reconstruction activities in Denizli, and this subject has not been focused on before. However, in addition to his successful political career, he also carried out some reconstruction activities. On the one hand, he administered the Ertokush foundations scattered throughout the Türkiye Seljuqs’ lands, and on the other hand, he carried out construction activities in Beyşehir (Konya), Antalya and Denizli. At the same time, he married and created a family, and the existence of his descendants was recorded even centuries later, which is unusual in Seljuq history. Mubariz al-din Armaganshah had great wealth and built some works in the Seljuq lands and established foundations for them. In this way, he was one of the historical figures who contributed to the transformation of Anatolia into a Muslim-Turkish homeland.

Keywords

• Türkiye Seljuqs
• Amir Mubariz al-din Armaganshah
• Ghiyath al-din Kaykhusraw II
• Antalya
• Denizli

Türkiye Selçuklu Emîri Mübârizeddîn Armağanşâh ve İmar Faaliyetleri

Abstract

Türkiye Selçuklu Emîri Mübârizeddîn Armağanşâh, Selçuklu devlet teşkilatı içerisinde üstâdüddârlık, atabeglik ve sübaşılık gibi mühim görevlerde bulunmuş, gulam kökenli bir devlet adamıdır. Türkiye Selçuklularının yükseliş devrinde Sultan I. Alâeddîn Keykubâd’ın, II. Gıyâseddîn Keyhüsrev’in ve Melik İzzeddîn Keykâvus’un hizmetlerinde bulunmuştur. Emîr Mübârizeddîn Armağanşâh, kendisi gibi mühim bir devlet adamı olan Mübârizeddîn Ertokuş’un azatlı kölesidir. Onun yokluğunda hem idarî görevlerini üstlenmiş hem de vakıflarının mütevelliliğini yürütmüştür. Böylelikle Mübârizeddîn Ertokuş’un her anlamda halefi olmuştur. Siyasî kariyeri boyunca Sultan II. Gıyâseddîn Keyhüsrev’in kardeşlerinin siyaseten katli ve devletin karşılaştığı en büyük isyan hareketi olan Babaî ayaklanmasına müdahale gibi iki büyük görev ona verilmiştir. Nitekim kendisi bu ayaklanmanın bastırılması için vermiş olduğu mücadeleler sırasında asiler tarafından öldürülmüştür. Mübârizeddîn Armağanşâh’a verilen bu kritik görevler, özellikle II. Gıyâseddîn Keyhüsrev iktidarında ona duyulan güveni açıkça ortaya koymaktadır. Devlet içerisinde hayatî bir yer edinmiş olan Mübârizeddîn Armağanşâh’ın, kendisinden önceki büyük emîrler gibi bâni yönü de bulunmaktadır ve bu yönü pek bilinmemektedir. Özellikle Denizli’de bulunan ve bâni ismi yanlış okunduğu için Mübârizeddîn Armağanşâh ile ilişkilendirilmeyen kitabe onun Denizli’de imar faaliyetlerinde bulunduğunun epigrafik delilidir ve günümüze kadar bu konu üzerinde yeterince durulmamıştır. Hâlbuki kendisi başarılı siyasî kariyerinin yanında, bazı imar faaliyetleri de gerçekleştirmiştir. Emîr, bir yandan Türkiye Selçuklu topraklarına yayılmış durumdaki Ertokuş vakıflarını idare etmiş, diğer yandan da Beyşehir (Konya), Antalya ve Denizli gibi yerleşim bölgelerinde bazı imar faaliyetlerinde bulunmuştur. Aynı zamanda evlenerek bir aile kurmuş ve Selçuklu tarihinde çok rastlanmayan bir şekilde onun soyundan gelen insanların varlıkları yüzyıllar sonra bile kayıtlarda görülmüştür. Mübârizeddîn Armağanşâh büyük bir zenginliğe sahip olarak Selçuklu topraklarında bazı eserler yaptırmış ve bunlar için vakıflar kurmuştur. Bu vesileyle de Anadolu’nun bir Müslüman-Türk vatanı hâline getirilmesinde emeği geçen tarihî şahsiyetlerden olmuştur.

Keywords

• Türkiye Selçukluları
• Emîr Mübârizeddîn Armağanşâh
• II. Gıyâseddîn Keyhüsrev
• Antalya
• Denizli

References

1. Akçakoca-Akça, F. (1937). Laodikya (Yunanlılardan-Selçukluların İnkıraza Kadar). Denizli: Çatalçeşme Pazarı.
2. Akçakoca-Akça, F. (1945). Küçük Denizli Tarihi (Yunanlılardan Osmanlılara). Denizli: Salih Kitapçıoğlu.
3. Akkuş, M. (2019). Türkiye Selçukluları’nın Antalya Valilerinden Mübârizeddin Armağanşah (Ö.638/1240). B. Koçakoğlu & B. Karslı & D. Çakılcı (Ed.). Antalya Kitabı Antalya’da Türk-İslam Medeniyetinin İzleri 2 (s. 45-48). Konya: Palet Yayınları.
4. Arık, F. Ş. (1999). Türkiye Selçuklu Devleti'nde Siyaseten Katl (1075-1243). Belleten, C. LXIII, S. 236, 43-93.
5. Ayaz, F. Y. (2012). Üstadüddâr. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 42, s. 393-395). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Babacan, İ. (2006). Armağan Kelimesinin Kökeni ve XIV. ve XVI. Yüzyıl Divanlarında Oluşturduğu İmajlar. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 660, 549-556.
7. Bakır, A. & Demir, F. (2023). Uluborlu’daki Türkiye Selçuklu ve Hamidoğulları Dönemine Ait Kitabelerin İnceleme ve Değerlendirilmesi. Turkish Studies, C. 18, S. 2, 385-412.
8. Baykara, T. (1989). Selçuklu Devrinde Antalya’nın İdari Durumu. Antalya 3. Selçuklu Semineri Bildirileri (Seyirci, Musa, Yay. Haz.). İstanbul: Antalya Valiliği Yayınları, 39-44.

9. Cahen, C. (2012). Osmanlılardan Önce Anadolu (Üyepazarcı, Erol, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
10. Combe, E., Sauvaget, J. & Wiet, G. (1941-1942). Répertoire Chronologique D’Épigraphie Arabe. Caire: Publications De L'Institut Français D'Archéologie Orientale, Tome XI.
11. Demir, M. & Duggan, T. M. P. & Kurul, E. (2020). Observations and Assessments of Some Epigraphic Graffiti Found on Entrances in Kaleiçi/Antalya. Adalya, S. 23, 479-496.
12. Demir, M. (2022). II. Gıyâseddîn Keyhüsrev Dönemi Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi 1237-1246 (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
13. Demir, M. (2024). Yeni Bir Kitabe Işığında Emîr Mübârizeddîn Ertokuş’ın Antalya’daki Faaliyetleri. Cedrus, S. XII, 217-230.
14. Durukan, A. (1988). Alaeddin Keykubat Döneminde Antalya. Antalya 2. Selçuklu Eserleri Semineri 26-27 Aralık 1987 (s. 26-51). Antalya: Antalya İl Kültür Müdürlüğü Yayınları.
15. el-Makrîzî, Takiyüddin Ebi’l-Abbâs Ahmed b. Ali b. Abdülkadir el-Ubeydî (1997). Es-Sülûk li Marifeti Düveli’l-Mülûk (Ata, Muhammed Abdülkadir, Thk.). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, C. I.
16. Elvan Çelebi (2014). Menâkıbü’l-Kudsiyye fî Menâsibü’l-Ünsiyye Baba ilyas-ı Horasânî ve Sülâlesinin Menkabevî Tarihi (Erünsal, İsmail E. & Ocak, Ahmet Yaşar, Yay. Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Erten, S. F. (1338-1340). Antalya Livası Tarihi. İstanbul: Matbaa-i Amire.
18. Erten, S. F. (1940). Antalya Tarihi. İstanbul: Tan Matbaası.
19. Evliya Çelebi (2011). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Kahraman, Seyit Ali, Yay. Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, C. 9, K. 1.
20. ez-Zehebî, El-Hâfız el-müverrih Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman (1998). Tarihü’l-İslâm Vefiyyetü’l-Meşâhir ve’l-A’lâm (Tedmürî, Ömer Abdüsselâm, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Kitâbü’l-Arabî, C. 46.
21. Flemming, B. (2018). Geç Ortaçağ Dönemi’nde Pamfilya, Pisidya ve Likya’nın Tarihî Coğrafyası (Bağçeci, Hüseyin Turan, Çev.), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
22. Güneş, C. (2018). Bizans Anadolusu’nda Askerî ve İdarî Bir Sistem: Thema Sistemi VII. Yüzyıldan XI. Yüzyıla Kadar (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Muğla.
23. İbn Bibi, el-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Caferî er-Rugadî (1941). Anadolu Selçukî Devleti Tarihi İbn Bibi’nin Farsça Muhtasar Selçuknâmesinden (Gençosman, Mehmet Nuri, Çev. ). Ankara: Uzluk Yayınevi.
24. İbn Bibi, el-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Caferî er-Rugadî (1956). el Evamirü’l-Ala’iye Fi’l-Umuri’l-Ala’iye Tıpkıbasım. (Lugal, Necati & Erzi, Adnan Sadık, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. İbn Bibi, el-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Caferî er-Rugadî (1996). El Evamirü’l-Ala’iye Fi’l-Umuri’l-Ala’iye Selçukname (Öztürk, Mürsel, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, C.I-II.
26. İbn Tağriberdî, Cemâleddîn Ebu’l-Hâsin Yûsuf b. (1992). en-Nücûmü’z Zâhire fi Mülûk Mısır ve’l-Kahire (Şemseddîn, Muhammed Hüseyin, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, C. VI.
27. İbnü’l-İbrî, Gregory Ebu’l-Ferec (1890). Târîhu Muhtasarü’d-Düvel (Yesûî, el-Ebû Anton Sâlihâni, Thk.). Beyrut: el-Matbaatü’l-Katolikiyye.
28. İbnü’l-İbrî, Gregory Ebu’l-Ferec (1986). Târîhü’z-zaman (Ermele, el-Ebu İshâk, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Maşrık. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet Ferman-Berat ve Vakfiye Arşivi, Demirbaş No: MC Fr 000008.
29. Kadı Ahmed-i Nigîdî (2015). El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk (Ertuğrul, Ali, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, C. I-II.
30. Kaymaz, N. (2009). Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Kaşgârlı Mahmûd (2005). Divânü Lugâti't-Türk (Erdi, Seçkin & Tuğba Yurtsever, Serap). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
32. Kesik, M. (2021). Selçuklu Müesseseleri ve Medeniyeti. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
33. Kırmızı, M. (1986). Yivli Minare ve Külliyesi. Antalya 1. Selçuklu Eserleri Semineri 22-23 Mayıs 1986 (s. 37-48). Antalya: Antalya İl Kültür Müdürlüğü Yayınları.
34. Komisyon (1983). Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, C. I.
35. Komisyon (2003). Antalya Kültür Envanteri (Merkez). Antalya: Antalya İl Kültür Müdürlüğü Yayınları.
36. Konyalı, İ. H. (1991). Âbideleri ve Kitâbeleriyle Beyşehir Târihi (Savran, Ahmet, Haz.). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını.
37. Kuran, A. (1969). Anadolu Medreseleri. Ankara: Ortadoğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yayınları, C. I.
38. Lanckoronski, G. Von K. (2005). Pamhylia ve Pisidia Kentleri (Bulgurlu Gün, Selma, Çev.). İstanbul: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Yayınları, C. I.
39. Muşmal, H. (2005). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Beyşehir ve Çevresinin Sosyal ve Ekonomik Yapısı 1790-1864 (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi, Konya.
40. Müneccimbaşı, Ahmed b. Lütfullah (2017). Câmiü’d-Düvel Selçuklular Tarihi Anadolu Selçukluları ve Beylikler. (Öngül, Ali, Yay.). İstanbul: Kabalcı Yayınları, C. II.
41. Ocak, A. Y. (2020). Babaîler İsyanı Alevîliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslâm-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü. İstanbul: Dergâh Yayınları.
42. Özden, B. (2005). Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus’un “Sınır Şehri Antalya” Lâkaplı ve Hicri 661 Tarihli Sikkesi.
43. Türk Nümizmatik Derneği Sevgi Gönül Hatıra Sayısı (Perk, Haluk & Öztürk, Hüsnü, Haz.). İstanbul: Türk Nümizmatik Derneği Yayınları, 69-70.
44. Pektaş, K. (2018). Denizli’de Türk Varlığının Kadim Tarihi İlbadı Mezarlığı I. Denizli: Denizli Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
45. Redford, S. & Leiser, G. (2008). Taşa Yazılan Zafer Antalya İç Kale Surlarındaki Selçuklu Fetihnâmesi (Türkoğlu, İnci, Çev.). İstanbul: Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Yayınları.
46. Riefstahl, R. M. (2023). Cenubu Garbî Anadolu’da Türk Mimarisi (Adıvar, İsvan, Çev.). Ankara: Dorlion Yayınları.
47. Saint Quentin, Simon De (2006). Bir Keşiş’in Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248 (Özbayoğlu, Erendiz, Çev.). Alanya: Doğu Akdeniz Kültür ve Tarih Vakfı Yayınları.
48. Sevim, A. & Merçil, E. (1995). Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilât ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
49. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemseddîn Ebu’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızıl oğlu b. Abdullah (2013). Mirâtü’z-Zamân fi Tevârihü’l-Ayan (ez-Zibu, İbrahim, Thk.). Beyrut: Er-Risaletü’l-Alemiyye, C. XXII.
50. Şahin, M. K. (2002). Denizli/Pamukkale (Hierapolis) Müzesi’nde Bulunan Anadolu Selçuklu Dönemine Ait Yazıtlar.
51. M. Denktaş & Y. Özbek & A. Sağıroğlu-Arslan (Ed.). VI. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Sempozyumu (08-10 Nisan 2002) Bildirileri (s. 679-694). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
52. Taneri, A. (1995). Ertokuş. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 11, s. 312-313). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
53. Turan, O. (1947). Selçuklu Devri Vakfiyeleri II Mübarizeddin Ertokuş ve Vakfiyesi. Belleten, C. XI, S. 43, 415-445.
54. Turan, O. (1971). Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.
55. Turfan, K. (1955). 1955 Yılı Antalya Merkez Eski Eser Fişleri. Antalya: Antalya Müzesi Yayınları.
56. Uyumaz, E. (2008). Türkiye Selçuklu Devleti’nde Atabeglik Müessesesi. A. Özaydın & F. Başar & E. Altan & B.
57. Küçüksipahioğlu & M. Kesik (Yay. Haz.). Prof. Dr. Işın Demirkent Anısına (s. 483-495). İstanbul: Dünya Yayınları.
58. Uzunçarşılı, İ. H. (1929). Afyon Karahisar, Sandıklı, Bolvadin, Çay, İsaklı, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atabey ve Eğirdir’deki Kitabeler ve Sahip, Saruhan, Aydın, Menteşe, İnanç, Hamit Oğulları Hakkında Malûmat. İstanbul: Devlet Matbaası.
59. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
60. Yardım, A. (2002). Alanya Kitabeleri (Tesbît, Tescîl, tasnîf ve Değerlendirme). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
61. Yasar, A. H. H. (2022). Amasya Tarihi (Keçeci Kurt, Songül & Özel, Recep Orhan & Hakverdioğlu, Metin, Ed.). Amasya: Amasya Üniversitesi Yayınları, C. II.
62. Yavuzcan, G. (2020). Selçuklu Türkiye'sinde Bir Melikü's-Sevâhil: Emir Bahâeddin Muhammed. İ. H. Demircioğlu &
63. Y. Yiğit & A. Özcan & E. Demircioğlu & C. Ünver & G. S. Karabacak (Ed.). Geçmişten Günümüze Türkiye'de Sahil Güvenlik (s. 139-154). Ankara: Pegem Yayınları.
64. Yazıcızâde Âli (2008). Tevârih-i Âl-i Selçuk (Bakır, Abdullah, Haz.). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
65. Yılmaz, L. & Tuzcu, K (2010). Antalya’da Türk Dönemi Kitabeleri. Haarlem: SOTA Vakfı Yayınları.
66. Yılmaz, L. (2002). Antalya Bir Ortaçağ Türk Şehrinin Mimarlık Mirası ve Şehir Dokusunun Gelişimi (16. Yüzyılın Sonuna Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
67. Yinanç, M. H. (2014). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri (Yinanç, Refet, Yay. Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, C. II.