*YA- “DAĞITMAK, YAYMAK, SERMEK, ÇÖZMEK” FİİLİNİN BAZI TÜREVLERİ

The root of a Turkish word can be traced back to a single syllable or a single sound, provided that it is vowel. In such cases, the root obtained is sometimes accepted as a hypothetical root because it cannot be traced by texts and is indicated by placing an asterisk (*) in front of it. In order to be able to claim that the hypothetical root exists, care should be taken to ensure that there is harmony between the words that are claimed to derive from it in terms of both meaning and phonology and morphology. The hypothetical meaning attributed to the hypothetical root is given based on the words that are thought to be its derivatives. In this study, based on the method of harmonization with the root in terms of meaning, phonology and morphology, some derivatives of the verb *ya-, which has the meanings of “to distribute, spread, spread”, were mentioned. These are the verbs yak- “to burn henna, moxibustion, etc.”, yat- “to lie down”, yaz- “to spread, spread, spread, unravel”, yay- “to spread”, yas- “to distribute, spread by distributing; unravel, dismantle; flatten, flatten”, yat “bed”, yatsı “yatsı time, time, adhan...” and pillow “pillow”. The meaning of these derivatives, their witnesses, their equivalents in contemporary Turkic dialects are given, followed by explanations on their etymology.

Türkçe bir kelimenin kökü tek heceye ya da ünlü olmak kaydıyla tek sese kadar götürülebilmektedir. Bu gibi durumlarda elde edilen kök bazen metinlerle takip edilemediği için farazi kök olarak kabul edilir ve önüne yıldız (*) işareti getirilerek gösterilir. Farazi kökün var olduğunu iddia edebilmek için bundan türediği öne sürülen kelimelerle arasında gerek anlam gerek ses ve şekil bilgisi açısından uyumun olmasına dikkat edilmelidir. Farazi köke yüklenen farazi anlam, türevleri olduğu düşünülen kelimelerden yola çıkılarak verilir. Bu çalışmada bahsedilen anlam, ses ve şekil bilgisi açısından kökle uyumun olması yönteminden yola çıkılarak “dağıtmak, yaymak, sermek” anlamları yüklenen *ya- fiilinin bazı türevlerine değinilmiştir. Bunlar yak- “kına, yakı vb. yakmak”, yat- “yatmak, yaz- “yaymak, sermek, çözmek”, yay- “yaymak”, yas- “dağıtmak, dağıtarak yaymak; çözmek, sökmek; yassıltmak, düz hâle getirmek” fiilleri ile yat “yatak”, yassı “yassı”, yatsı “yatsı zamanı, vakti, ezanı…” ve yastık “yastık” kelimeleridir. Bu türevlerin anlamı, tanıkları, çağdaş Türk lehçelerindeki karşılıkları verildikten sonra etimolojilerine dair açıklamalara yer verilmiştir.