Muhammed b. Ali es-SÂMİL** / Çev. Ömer KARA***

Abstract

Araştırma, belâğat terimleriyle ilgili sorunları incelemeye ve bu konudaki görüşlerin netleşmesine odaklanmış olup bir önsöz, bir giriş, dört bölüm ve bir sonuçtan oluşmaktadır. Öncelikle, Arap dil ilimlerinde terim (mustalah) kavramı; bu konudaki önemli çalışmalar ve metotları; belâğat terimleri eserleri ve sözlükleri ve bunların özellikleri ele alınacak; sonra 1087 sayısına ulaşan Belâğat terimlerinin çokluğu olgusu sunulacak ve bu husus, iki açıdan tartışılacaktır: a) Terimlerin belâğat konularına dağılımı; b) Belâğat terimlerinin çokluğunun sebepleri. Daha sonra belâğat terimlerinin belâğat ve diğer bilimler arasındaki çokanlamlılığı sunulacak; son olarak da belâğat terimlerin inşâsı incelenip sayısı 424’e varan müfred terimler ve özelliklerinin açıklaması; sayıları 535’e ulaşan iki kelimeden müteşekkil birleşik terimler ve bunların çeşitleri olan tamlamalı terimler, sıfatlı terimler; mukayyed terimler, atıflı terimler ve herbirinin özellikleri; sayıları 128’e varan ikiden fazla kelimeden meydana gelen mürekkep terimler ve terimi oluşturan kelimelerin sayısına göre çeşitleri ele alınacaktır. Sonuçta terim ile başlık arasındaki karışıklık sorunu ve netleştirilmesi; başlıkların terimlere karışmasının sonuçları ve terimlere yapılan itirâzlar ve bu itirâzların sebepleri irdelenecektir. Nihayetinde konunun özetinin ve önemli neticelerinin yer aldığı sonuçla çalışma bitirilecektir

Keywords

• Belağat terimleri, terimlerin çokluğu, belağat terminoloji sorunları, terimlerin çokanlamlılığı, terimlerin üretilmesi

References

1. Abdünnûr, Cebbûr, el-Mu’cemü’l-Edebi, Beyrut, 1979.
2. Akkâvî, İn’âm Fevvâl, el-Mu’cemü’l-Mufassal fi Ulûmi’l-Belâğa (el-Bedî’ ve’l-Beyân ve’l-Me’ânî), Beyrut, 1413.
3. Alevî, Vecihüddin, Ezhâru’r-Rebî’ ve Ğâyetü’l-Emânî fi Şerhi’l-Cevheri’r-Refî’ ve Devheti’l-Me’ânî fi Ma’rifeti Envâi’l-Bedî’ ve Medhi’n-Nebiyyi’l-Adnânî, yaz- ma, Mektebetü Câmi’ati’l-İmâm Muhammed b. Su’ûd el-İslâmiyye, Kısmu’l- Mahtûtât, nr. 2504.
4. Alevî, Yahya b. Hamza, et-Tırâzu’l-Mutazammin li Esrâri’l-Belâğe ve Ulûmi Hakâi- ki’l-İ’câz, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, ts.
5. Âlûsî, Şihâbüddin, Rûhu’l-Me’ânî fi Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-Seb’i’l-Mesânî, tah. Ali Abdülbari Atiyye, Beyrut, 1415.
6. Askerî, Ebû Hilâl, Kitâbü’s-Sinâ’ateyn, tah. Ali Muhammed Becâvî-Muhammed Ebu’l- Fadl İbrahim, Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1371.
7. Bâbertî, Ekmelüddin Muhammed b. Muhammed, Şerhu’t-Telhîs, tah. Muhammed Mustafa Ramazan Sufiyye, Trablus-Libya, 1983.
8. Bağdâdî, İbn Tâhir, Kânûnu’l-Belâğe, tah. Muhsin Ğayyâd Acil, Beyrut, 1409.

9. Basrî, Ebu’l-Hüseyin el-Mu’tezilî, el-Mu’temed fi Usûli’l-Fıkh, takd.-zabt. Şeyh Halil Meyyis, Beyrut, 1403.
10. Buşeyhî, Şâhid, Mustalahâtün Belâğiyyetün ve Nakdiyyetün fi Kitâbi’l-Beyân ve’t- Tebyîn li’l-Câhız, Beyrut, 1402.
11. Câhız, el-Beyân ve’t-Tebyîn, tah. Abdüsselam Harun, Mektebetü’l-Hancî, ys., ts.
12. Cürcânî, Abdülkâhir, Delâilü’l-İ’câz, tah. Mahmûd Şâkir, Kâhire, 1404.
13. Cürcânî, Seyyid Şerif Ali b. Muhammed, et-Ta’rifât, Beyrut, 1403.
14. Ebu Hayyân el-Endülüsi, el-Bahru’l-Muhît, Dâru’l-Fikr, 1403.
15. Ebu’s-Su’ûd el-İmâdî, Tefsîrü Ebi’s-Su’ûd (İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ila Mezâya’l- Kur’âni’l-Kerîm), tah. Abdülkâdir Ahmed Ata, Riyad, ts.
16. Emin, Bekrî Şeyh, el-Belâğatü’l-Arabiyye fi Sevbiha’l-Cedîd (İlmü’l-Bedî’), Beyrut, 1987.
17. Fîrûzâbâdî, el-Kâmûsu’l-Muhît, Beyrut, 1406.
18. Hafâcî, İbn Sinân, Sirru’l-Fesâhe, şerh.-ta’lik: Abdülmüteal Saidi, Mısır-Ezher, 1398.
19. Halebî, Şihâbüddin Mahmûd, Hüsnü’t-Tevessül ila Sinâ’ati’t-Teressül, tah. Ekrem Osman Yusuf, Bağdad, 1980.
20. Hamevî, İbn Hücce, Hizânetü’l-Edeb ve Ğâyetü’l-Ereb, şerh. İsam Şeîtu, Beyrut, 1987.
21. Horazmî, Mefâtîhü’l-Ulûm, tah. İbrahim Ebyari, Beyrut, 1409.
22. Hillî, Safiyyüddin, Şerhu’l-Kâfiyeti’l-Bedîiyye, tah. Nesîb Neşâvî, Dımeşk, 1402.
23. Itr, Nûruddin, Mu’cemü Mustalahâti’l-Hadîs, 1997.
24. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir, et-Tahrîr ve’t-Tenvîr, ed-Dâru’t-Tunusiyye, 1984.
25. İbn Câbir, el-Hulletü’s-Sirâ fi Medhi Hayri’l-Verâ= Şerhu İbn Câbir li Bedîiyye, tah. Ali Ebû Zeyd, Alemü’l-Kütüb, 1405.
26. İbn Ebi’l-Hadîd, el-Felekü’d-Dâir ale’l-Meseli’s-Sâir, tah. Ahmed el-Hûfî- Bedevî Tabâne, Riyad, 1404.
27. İbn Ebi’l-Isba’ el-Mısrî, Bedîü’l-Kur’ân, tah. Hafnî Şeref, Mısır, ts.
28. İbn Ebi’l-Isba’ el-Mısrî, Tahrîrü’t-Tahbîr fi Sınâ’ati’ş-Şi’r ve’n-Nesr ve Beyânü İ’câzi’l- Kur’ân, tah. Hafnî Şeref, Lecnetü İhyâi’t-Türas, 1963.
29. İbn Esîr, el-Meselü’s-Sâir fi Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâir, tah. Ahmed el-Hûfî-Bedevî Tabâne, Riyad, 1403.
30. İbn Hazm, Ebû Muhammed ez-Zâhirî, el-İhkâm fi Usûli’l-Ahkâm, tah. Ahmed Mu- hammed Şâkir, Beyrut, 1403.
31. İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Beyrut, 1983.
32. İbn Ma’sûm el-Medenî, Envâru’r-Rebî’ fi Envâi’l-Bedî’, tah. Şâkir Hadi Şükr, Necef, 1389.
33. İbn Mâlik, Bedruddin, el-Mısbâh fi’l-Me’ânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî’, tah. Hüsni Abdülce- lil Yusuf, Kâhire, ts.
34. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukerrem, Lisânü’l-Arab, Beyrut, ts.
35. İbn Mu’tez, Abdullah b. Mu’tez, el-Bedî’, ta’lik Ignatius Kratchkovsky, Bağdad, 1399.
36. İbn Reşîk el-Kayravânî, el-Umde fi Mehâsini’ş-Şi’r ve Âdâbih ve Nakdih, tah. Mu- hammed Karkazan, Beyrut, 1408.
37. İbn Vehb el-Kâtib, el-Burhân fi Vücûhi’l-Kur’ân, tah. Hafnî Şeref, Mektebetü’ş-Şebab.
38. İbnü’n-Nekîb, Mukaddimetü Tefsîri İbn Nekîb fi İlmi’l-Beyân ve’l-Me’ânî ve’l-Bedî’ ve İ’câzi’l-Kur’ân, tah. Zekeriyya Sa’id, Kâhire, 1415.
39. İkbâl, Ahmed Şerkâvî, Mu’cemü’l-Me’âcim, Beyrut, 1407.
40. Kalkîle, Abde Abdülaziz, Mu’cemü’l-Belâğati’l-Arabiyye: Nakd ve Nakz, Kâhire, 1412.
41. Kalkîle, Abde, el-Belâğatü’l-Istılâhiyye, Kâhire, 1407.
42. Kavzî, Avz, el-Mustalahu’n-Nahvî: Neş’etüh ve Tatavvuruh hatta Evahiri’l-Karni’s- Salisi’l-Hicri, Câmi’atü Rıyad, 1401.
43. Kazvînî, Hatîb, el-Îzâh, şerh. ve ta’lik: Muhammed Abdülmün’im Hafâcî, Beyrut, 1395.
44. Kefevî, Ebu’l-Bekâ, el-Külliyyât, tah. Adnan Derviş-Muhammed Mısrî, Dımeşk, 1974.
45. Kudâme b. Cafer, Nakdü’ş-Şi’r, tah. Kemal Mustafa, Kâhire, 1398.
46. Lübedî, Muhammed Semîr, Mu’cemü’l-Mustalahâti’n-Nahviyye ve’s-Sarfiyye, Beyrut, 1406.
47. Matlûb, Ahmed, Mu’cemü’l-Mustalahâti’l-Belâğiyye ve Tatavvuruha, Irak, 1997.
48. Matlûb, Ahmed, Mu’cemü’n-Nakdi’l-Arabiyyi’l-Kadîm, Bağdad, 1989.
49. Müflih, Abdullah b. Muhammed, el-Bahsü’l-Belâği fi’l-Mağribî’l-Arabî fi’l- Karneyni’s-Sabi’ ve’s-Samin, (mastır), Külliyyetü’l-Luğati’l-arabiyye, Riyad, 1417.
50. Münâvî, Muhammed Abdürrauf, et-Tevkîf ale Muhimmatü’t-Te’ârif, tah. Muhammed Rıdvan Daye, Beyrut, 1410.
51. Nesefî, Necmüddin, Talebetü’t-Talebe fi’l-Istılâhati’l-Fıkhiyye, tah. Halil Meyyis, Beyrut, 1986
52. Râzî, Fahruddin, Nihâyetü’l-Îcâz fi Dirâyeti’l-İ’câz, tah. Bekrî Şeyh Emin, Beyrut, 1985.
53. Ru’aynî, İbn Mâlik, Tırâzu’l-Hulle ve Şifâü’l-Ğulle, tah. Reca es-Seyyid el-Cevheri, İskenderiye, 1410
54. Rummânî, Ebu’l-Hasan, Kitâbü Me’âni’l-Hurûf, tah. Abdülfettâh İsmail eş-Şelebî, Dâru’ş-Şuruk, Cidde, 1404.
55. Sahib b. Abbad, el-İknâ’ fi’l-Arûz ve Tahrîcü’l-Kavâfî, tah. Muhammed Hasan Âl-i Yâsin, Bağdad, 1397.
56. Sâlih, Subhi, Ulûmu’l-Hadîs ve Mustalahuh: Arz ve Dirase, Beyrut, 1982.
57. Se’âlibî, el-Fâsî, Envârü’t-Tecellî ala ma Tezammenethü Kasidetü’l-Huli, yazma.
58. Sekkâkî, Ebû Ya’kub, Miftâhu’l-Ulûm, zabt-şerh: Naim Zarzur, Beyrut, 1403.
59. Suyûtî, Celâluddin, Şerhu Ukûdi’l-Ceman, Mısır, 1358.
60. Suyûtî, Celalüddin, Cena’l-Cinâs, tah. Muhammed Ali Rızk el-Hafâcî, ed-Dâru’l- Fenniyye, ys., ts.
61. Şürûhu’t-Telhîs (Muhtasaru’t-Teftazânî, Mevâhibü’l-Fettâh libn Ya’kûb el-Mağribî, Arûsu’l-Efrâh li Behâuddin Sübkî, Haşiyetü’t-Desûkî ale Şerhi’s-Sa’d), Dâru’s- Surûr, Beyrut, ts.
62. Tabâne, Bedevî, Mu’cemü’l-Belâğati’l-Arabiyye, Trablus-Libya, 1395-1397.
63. Tebrizî, Hatîb, el-Vâfî fi’l-Arûz ve’l-Kavâfî, tah. Ömer Yahya- Fahruddin Kabave, Dımeşk, 1395.
64. Teftazânî, Sa’düddin, el-Mutavval fi Şerhi Telhîsi’l-Miftâh, İran, 1309.
65. Tehânevî, Keşşâfü Istılâhati’l-Fünûn, tah. Lütfi Abdülbedî, Mısır, ts.
66. Tîbî, Şerefüddin, et-Tibyân fi İlmi’l-Me’ânî ve’l-Bedî’ ve’l-Beyân, tah. Hadi Atiyye Matar Hilâli, Beyrut, 1407.
67. Ubâde, Muhammed İbrahim, Mu’cemu Mustalahâti’n-Nahv ve’s-Sarf ve’l-Arûz ve’l- Kâfiye, Kâhire, ts.
68. Vatvat, Reşidüddin, Hedâiku’s-Sihr fi Dekâiki’ş-Şi’r, Ar. çev. İbrahim eş-Şevâribî, Kâhire, 1364.
69. Ya’kûb, Emil; Âsi, Mîşâl, el-Mu’cemü’l-Mufassal fi’l-Luğa ve’l-Edeb, Dâru’l-İlm li’l- Melayin, 1997.
70. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer, el-Keşşâf an Hakâiki’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Akâvil fi Vücûhi’t-Te’vîl, Beyrut, ts.
71. Zencânî, Mi’yarü’n-Nizâr fi Ulûmi’l-Eş’âr, tah. Muhammed Ali Rızk el-Hafâcî, Kâhire, ts.
72. Ziriklî, Hayruddin, el-A’lâm, ys., ts.