İsmail Hakkı Bursevî’nin Rûhu’l-Beyân Tefsirinde Kıraat Farklılıklarına Yaklaşımı

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirinde müfessirlerin başvurduğu önemli kaynaklardan biri de farklı kıraatlerdir. Sahih ve şâzz kıraatleri kapsayan bu birikim, çoğu zaman anlamda büyük değişiklikler oluşturmasa da bazı durumlarda doğrudan veya dolaylı şekilde âyetlerin manasını etkilemekte ve tefsire zenginlik katmaktadır. Bu bağlamda, kıraat farklılıkları Kur’ân’ın i‘câz yönlerinden biri olarak değerlendirilmiş ve müfessirler eserlerinde kıraat ilmine dair meselelere yer vermişlerdir. Bu çerçevede tasavvufî tefsir geleneğinde oldukça şöhret bulmuş olan İsmail Hakkı Bursevî’nin (ö. 1137/1725) Rûhu’l-Beyân adlı tefsiri, kıraat ilmine dair meselelerin işârî tefsirlerde ne şekilde kullanıldığını incelemek açısından önemli bir örnek sunmaktadır. Miladi 17. ve 18. yüzyıl Osmanlı tasavvuf geleneğinin önde gelen isimlerinden olan İsmail Hakkı Bursevî, yüzü aşkın eseriyle döneminin ilmî ve manevî atmosferine önemli katkılarda bulunmuş ve etkisi sonraki dönemlere de yansımıştır. Onun en meşhur eserlerinden biri olan Rûhu’l-Beyân adlı tefsiri, yalnızca tasavvufî-işârî yönüyle değil; aynı zamanda Arap dili, kıraat, sebeb-i nüzûl, hadis, fıkıh ve kelâm gibi çok sayıda İslâmî ilme dair bilgiler ihtiva etmesiyle de dikkat çekmektedir. Bu çok yönlü yapısıyla Rûhu’l-Beyân, Osmanlı döneminde kaleme alınmış en kapsamlı tefsirlerden biri olarak kabul edilmektedir. Bu çalışmada, İsmail Hakkı Bursevî’nin Rûhu’l-Beyân adlı tefsirinde kıraatlere yaklaşımı, müstakil bir biçimde ele alınarak değerlendirilmiştir. Özellikle Bursevî’nin herhangi bir kıraat tercihi üzerine bağlı olup olmadığı, ferş ve usûl kıraat farklılıklarını nasıl anlamlandırdığı, tasavvufî bakış açısının bu anlamlandırma sürecine etkisi, şâzz kıraatlere yaklaşımı, mushafın oluşum süreci ve yedi harf meselesine dair görüşlerinin hangi temellere dayandığı gibi hususlar ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Böylece kıraat ilmi bağlamında Rûhu’l-Beyân’ın işârî tefsir içindeki yerinin daha açık bir şekilde ortaya konulması amaçlanmaktadır.

Keywords

• Tefsir
• İsmail Hakkı Bursevî
• Rûhu’l-Beyân
• Kıraat
• Yedi Harf

مقاربة إسماعيل حقي البروسوي لاختلاف القراءات في تفسيره روح البيان

Abstract

يُعَدُّ اختلاف القراءات من أهم المصادر التي يرجع إليها المفسرون في تفسير القرآن الكريم. هذا الرصيد -الذي يشمل القراءات الصحيحة والشاذة- لا يُحدث في الغالب تغيُّرًا كبيرًا في المعنى، غير أنه في بعض الحالات قد يؤثر بشكل مباشر أو غير مباشر على دلالة الآيات ويضيف ثراءً إلى التفسير. في هذا السياق عُدَّ اختلاف القراءات أحد وجوه إعجاز القرآن الكريم، وأدرج المفسرون القضايا المتعلقة بعلم القراءات في مصنفاتهم. في هذا الإطار، يقدم تفسير روح البيان لإسماعيل حقي البروسوي (ت. 1137/1725)، الذي ذاعت شهرته في دائرة التفسير الصوفي الإشاري، مثالًا مهمًّا لدراسة كيفية استخدام القضايا المتعلقة بعلم القراءات في التفسير الإشاري. ويُعَدُّ البروسوي أحد أبرز أعلام التصوف العثماني في القرنين السابع عشر والثامن عشر، إذ أسهم بما يزيد عن مائة مؤلَّف في تشكيل المناخ العلمي والروحي لعصره، وامتدَّ تأثيره إلى الفترات اللاحقة. أما تفسيره الأشهر روح البيان فيتميَّز -إلى جانب طابعه الصوفي الإشاري- باحتوائه على مادة واسعة من علوم الإسلام: اللغة العربية والقراءات وأسباب النزول والحديث والفقه والكلام، . وبفضل بنيته المتعددة الأوجه، يعد تفسير روح البيان أحد أوسع التفاسير التي كُتبت خلال العصر العثماني. تتناول هذه الدراسة منهج البروسوي في التعامل مع القراءات في روح البيان. وتركز خاصة على دراسة قضايا مثل: ما إذا كان البروسوي ينتمي إلى يلتزم مدرسة معينة في القراءة أم لا، وكيف فسَّر الاختلافات في قراءات الفرش والأصول، وتأثير منظوره الصوفي على عملية التفسير هذه، ونهجه في القراءات الشاذة، والأسس التي اعتمد عليها في آرائه حول كتابة المصحف وقضية الحروف السبعة. وبالتالي، فإن الهدف هو توضيح مكانة روح البيان في سياق علم القراءات في مجال التفسير الإشاري.

Keywords

• التفسير
• إسماعيل حقي البروسوي
• روح البيان
• القراءات
• الحروف السبعة

Ismāʻīl Ḥaqqī al-Brūsawī’s Approach to Differences in al-Qirāʼāt in His Rūḥ al-bayān

Abstract

The exegetes (al-mufassirūn) have frequently included the science of al-qirāʼāt in their works. In this framework, the exegesis titled Rūḥ al-bayān by Ismāʿīl Ḥaqqī l-Brūsawī (d. 1137/1725), who gained considerable fame in the ishārī exegesis tradition, provides an important example for examining how issues related to the ‘ilm al-qirāʼāt are used in ṣūfī exegeses. al-Brūsawī, one of the leading figures of the Ottoman ṣūfī tradition in the 17th and 18th centuries, made significant contributions to the intellectual atmosphere of his time with over a hundred works, to be felt in subsequent periods. One of his most famous works, the commentary titled Rūḥ al-bayān, is notable not only for its ṣūfī-esoteric aspects but also for its coverage of information on numerous Islamic sciences such as Arabic language, recitation, the reasons for revelation (asbāb al-nuzūl), ḥadīth, jurisprudence (al-fiqh), and al-kalām. With its multifaceted structure, Rūḥ al-bayān is considered one of the commentaries of the Ottoman period. In this article, Brūsawī's al-qirāʼāt styles in his commentary titled Rūḥ al-bayān are evaluated specifically. In particular, issues such as whether Brūsawī belonged to any particular school of recitation, how he interpreted differences in al-farsh and al-usūl recitations, the influence of his ṣūfī perspective on this interpretation process, his approach to shādh recitations, and the basis for his views on the formation of al-muṣḥaf and the issue of the “seven aḥruf” have been examined in detail. Thus, the aim is clarify the place of Rūḥ al-bayān within the context of exegesis in the science of recitation.

Keywords

• Tafsīr Ismāʿīl Ḥaqqī l-Brūsawī
• Rūḥ al-bayān
• al-Qirāʼāt
• Seven aḥruf

References

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
2. Ateş, Süleymân. İşârî Tefsir Okulu. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1998.
3. Bennâ, Dimyatî Ahmed b. Muhammed. İthâfü Fudalâi’l-Beşer fi’l-Kırââti’l-Erbe’ate Aşer. thk. Enes Mihre. 1 Cilt. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 1998.
4. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ahmed ʻUbeyd ʻInâye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
5. Çelik, Cihat. Kûfî ve Basrî Kırâat İmamlarına Ait Okuyuşların Kûfe ve Basra Nahiv Ekollerine Göre Değerlendirilmesi. Uşak: Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Ensitüsü, Doktora Tezi, 2024.
6. Çelik, Cihat. Kırâat - Dilbilim İlişkisi -Kûfe ve Basra Ekolleri-. ed. Nurullah Denizer. Kahramanmaraş: klm Yayınları, 2025.
7. Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. et-Teysir fi’l-kırâati’s seb’a. thk. Otto Pertzl. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 2. Basım., 1984.
8. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tarihi. 1 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2015.

9. Ebû’l-Yumn el-ʿUleymî, Ebû’l-Yumn ʿAbdurrahman b. Muhammed. Fethu’r-Rahmân fî Tefsîri’l-Kurʾân. ed. Nûruddîn Tâlib. b.y.: y.y., 1430.
10. Ferrâ, Ebi Zekeriya Yahya b. Ziyad. Meâni’l-Kur’ân. thk. en-Neccar Muhammed Ali - en-Necati Ahmed Yusuf. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’lkütüb, 1983.
11. Hatîb, Abdüllatif. Mu‘cemu’l-kırââti’l-Kur’âniyye,. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sadeddîn, 1. Basım, 2000.
12. Humeydî, Ebû Bekr ʿAbdullâh b. ez-Zubeyr el-Kureşî el-Esedî el-. el-Musned. ed. Hasen Selîm Esed ed-Dârânî. Dımaşk: Dâru’s-Sekâʾ, 1996.
13. İbn Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî. en-Neşr fi’l-Kırââti’l-Aşr. thk. Ali Muhammed Dabbâğ. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 4. Basım, 2011.
14. İbn Cinnî, Ebû’l-Feth ʿOsmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Muhteseb fî Tebyîni Vucûhi Şevâzi’l-Kırâʾât ve’l-Îdâhi ʿanhâ. b.y.: Vezâratu’l-Evkâf, 1420.
15. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr. el-Kitâbu’l-musannef fi’l-ehâdîs ve’l-ʾâsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebu’-r-Ruşd, 1989.
16. İbn Galbûn, Ebû Tâhir. et-Tezkira fi’l- kıraâti’s-semân. thk. Eymen Rüşdü Süveyd. Cidde: Cemaâti’l-Hayriyyeti li Tahfîzi’l-Kur’an el-Kerîm, 1412.
17. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-Kıraati’s-Seb’. thk. Sâlim Mukrim Abdul‘âli. Kahire: Dâru’ş-Şürûk, 3. Basım, 1989.
18. İbn Hâleveyh, Ebû ʿAbdullâh el-Huseyn b. Ahmed b. Hâleveyh. İʿrâbu Selâsîne Sûreten mine’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1360.
19. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed et-Temîmî. Sahîhu İbn Hibbân el-Müsnedü’s-Sahîh ale’t-Tekâsim ve’l-Envâ‘. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
20. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Te’vîlu muhtelifi’l-hadîs. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî – Müessesetü’l-İşrâk, 1419.
21. İbn Mücâhid, Ebû Bekr b. Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâat. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1972.
22. İskeçeli, Sıla. Rûhu’l-Beyân Tefsirinde Kur’an İlimleri. Bursa: Emin Yayınları, 2023.
23. İskeçeli, Sıla. “İsmâil Hakkı Bursevî’ye Göre Ebedîlik ve Şefaat”, Sufiyye, 14 (2023), 257-278. DOI: 10.46231/sufiyye.1238949
24. Kalânisî, Ebu’l-‘İzz Muhammed b. el-Hüseyin b. Bündâr el-Vâsıtî. İrşâdü’l-Mübtedî ve Tezkiretü’l-Müntehî fi’l-Kırâati’l-‘Aşr. thk. Ömer Hamdan el Kubeys. Mekke: Câmiatu Ümmi’l-Kurâ, 1984.
25. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Bereddûnî - İbrahim Etfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
26. Mekkî b. Ebî Tâlib, Mekkî b. Hammûş b. Muhammed b. Muhtar. el-Keşf ʿan vücûhi’l-kırâʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve hucecihâ. thk. Muhyeddin Ramazan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
27. Müslim, Ebü’l-Hasan Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî. el-Müsnedü’s-sahîhi’l-muhtasar bi-nakli’l-adl ani’l-adl ilâ Rasûlillah. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’d-Turâsi’l-Arabî, ts.
28. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâ‘îl. İ’rabu’-Kur’an. thk. Züheyr Gazi Zahi. 5 Cilt. Kahire: Âlemu’l-Kütüb, 2. Basım, 1985.
29. Neşşâr, Ebû Hafs Siraceddîn Ömer b. Kâsım b. Muhammed en-Neşşâr el-Ensârî. el-Büdûru’z-Zâhire fî’l-Kırââti’l-’Aşri’l-Mütevatire. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, ts.
30. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrahim. ed-Dürru’l-Mesûn fî ‘Ulûmi’l-Kitâbi’l-Meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 1994.
31. Suyûtî, Ebü’l-Fadl Celâlüddîn Abdurrahman. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2008.
32. Şevkânî, Muhammed b. ʿAlî b. Muhammed el-Yemenî eş-. Fethu’l-Kadîr. Dımaşk: y.y., 1414.
33. Taberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî eṭ-. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli ʾÂyi’l-Ḳurʾân. thk. ʿAbdullah b. ʿAbdulmuḥsin et-Turkî. 26 Cilt. b.y.: Dâru Hicr, 1422/2001.
34. Yazıcı, İshak. “Bahrü’l-Ulûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/517-518. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
35. Zemahşerî. Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1407.