Olgu-Nas Diyalektiği Bağlamında Bazı Savaş Ayetlerinin Tahlili

Abstract

Bu çalışmada bazı savaş ayetleri olgu-nas diyalektiği bağlamında ele alınmaktadır. Araştırmanın amacı, bu ayetlerin iniş zamanlarını ve nüzullerine sebep olan soru, sorun ve olayları tespit ederek ayetlerin doğru anlamlarına ulaşmaktır. Konuyla ilgili yapılan çalışmalarda savaşın mahiyeti, sebepleri irdelenmiş, tebliğle ilişkisi incelenmiş, bunun Medine’nin ilk yıllarında savunma savaşı olarak başladığı ve nihayetinde İslam’ı her yere ulaştırmaya vesile olan bir tebliğ aracına dönüştüğü belirtilmiştir. Çalışmanın ana temasının olgu-nas üzerinde kurulması ve savaş ayetlerinin olgu üzerinde incelenmesi bu araştırmanın diğer çalışmalardan farkını ortaya koymaktadır. Makalede nitel araştırma metotlarından doküman, literatür tarama ve analiz yöntemleri kullanılmış; klasik ve modern tefsirler ile siyer alanında yazılan eserlerden istifade edilmiştir. Araştırmada ulaşılan en genel bulgu ve sonuçlar ise şunlardır: Savaş ayetleri, soru, sorun ve olaylar üzerinde inmiş ve bunlara cevap ve çözüm teşkil etmiştir. Savaş konusunda tedricilikten çok duruma göre hareket edilmiştir. Başka bir ifade ile ileriye doğru bir seyir takip edilmemiş, bunun yerine söz konusu soruna uygun çözümler üretilmiştir.

Keywords

• Tefsir
• Savaş Ayetleri
• Müşrik
• Münafık
• Ehl-i kitap

جدلية الواقع والنص في بعض آيات القتال دراسة تحليلية

Abstract

تتناول هذه الدراسة بعضًا من آيات القتال في إطارِ جدليةِ الواقع والنص، وتهدف إلى تحديد زمن نزولها، والوقائع والأسئلة والإشكالات التي صاحبت أو كانت سببًا في نزولها، بغية الوصول إلى الفهم الصحيح لمعانيها. وقد بحثتْ الدراساتُ السابقة طبيعة الحرب وأسبابها وعلاقتها بالتبليغ، وذكرت أنّها بدأت في السنوات الأولى من الهجرة حربًا دفاعية، ثم تحوّلت بعد ذلك إلى وسيلةٍ لإيصال رسالة الإسلام إلى الآفاق. وتكمن أهمية هذه الدراسة في تركيزها على تأسيس موضوعها على الواقع - النص، وفي مقاربتها لآيات القتال في سياق الوقائع التاريخية المصاحبة لها. وقد اعتُمد في هذا البحث المنهج التحليلي الوصفي، بالإفادة من كتب التفسير القديمة والحديثة، ومن مصنفات السيرة النبوية. وأمّا أبرز النتائج المتوصَّل إليها فهي أنّ آيات القتال نزلت استجابةً لأسئلةٍ وإشكالاتٍ وأحداثٍ معيّنة، فجاءت لتقدِّم جوابًا واضحًا لتلك الأسئلة وحلًّا لهذه الإشكالات. كما تبيّن أنّه لم يكن هناك تدرّج خطّي صارم في أحكام الحرب، بل جرى التعامل مع كل حالة حسب أحوالها ووقائِعها، وإيجاد الحلول الملائمة لها من دون السير في مسارٍ تصاعدي ثابت.

Keywords

• التفسير
• آيات القتال
• المشرك
• المنافق
• أهل الكتاب

Analysis Of Certain War Verses in The Context of The Phenomenon-Text Dialectic

Abstract

In this article, certain war verses are discussed in the context of the phenomenon-text (olgu-nas) dialectic. The study aims to identify the time of revelation of these verses and the questions, issues and events that caused their revelation in order to reach the correct meaning of the verses. Studies conducted on the subject have examined the characteristics and causes of war and analyzed its relationship with al-tablīgh (proclamation/preaching), stating that it began as a defensive war in the early years of Medina ultimately became a means of proclamation that spread Islam everywhere. The fact that the main theme of this study is built upon the phenomenon-text relationship and that war verses are examined based on the phenomenon distinguishes this research from other studies. The study utilizes document review, literature review, and analysis methods, which are qualitative research methods. Works written in the fields of classical and modern al-Tafsīr (exegesis) and al-Siyar (prophetic biography) have also been drawn upon. The most general findings and results reached in the study are: War verses were revealed in response to questions, problems, and events, and they provided answers and solutions to them. Regarding war, actions were taken according to the situation rather than following a strict gradualism. In other words, a linear forward progression was not necessarily followed; instead, solutions appropriate to the specific problem in question were developed.

Keywords

• al-Tafsīr
• Verses on War
• Polytheist
• Hypocrite
• People of the Book

References

1. Ağalday, Hilal. Hz. Peygamber’in Cihad ve Savaş Anlayışı. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
2. Âlûsî, Mahmud b. Abdullah. Rûhu’l-me‘ânî. thk. Ali Abdülbari ‘Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415.
3. Begavî, Hüseyin b. Mes‘ûd. Me‘âlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. b.y.: Dâru Taybe, 1997.
4. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 7 Cilt. Dımaşk: Daru İbn Kesîr, 5. Basım, 1993.
5. Câbirî, Muhammed ‘Âbid. Fehmü’l-Kur’âni’l-Hakîm: et-Tefsîrü’l-vâdıh hasebe tertîbi’n-nüzûl. 3 Cilt. Kazablanka: Dârü’n-Neşr el-Mağribiyye, 2009.
6. Cessâs, Ahmed b. Ali. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık el-Kamhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1405.
7. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. 20 Cilt. b.y.: Dârü’s-Sâkî, 4. Basım, 2001.
8. Çelik, Hüseyin. “Kur’an’da Savaşla İlgili Getirilen Düzenlemeler”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/3 (2017), 22-51.

9. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. 10 Cilt. Kahire: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 2. Basım, 1383.
10. Ebû Hafs en-Nesefî, Ömer b. Muhammed. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habûş vd. 15 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 2019.
11. Ebû Şühbe, Muhammed b. Muhammed. es-Sîretü’n-Nebeviyye. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 2. Basım, 1992.
12. Ebû Yusuf, Yakub b. İbrahim. el-Harâc. thk. Taha Abdürraûf Sa‘d - Sa‘d Hasan Muhammed. b.y.: el-Matba‘atü’l-Ezheriyye, ts.
13. Ebû Zehre, Muhammed b. Ahmed. Zehretü’t-tefâsîr. 10 Cilt. Dârü’l-Fikri’l-‘Arabî, ts.
14. Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Abdullah b. Ahmed. Medârikü’t-tenzîl ve hakâ’iku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelimü’t-Tayyıb, 1998.
15. Fahreddin er-Râzî, Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1420.
16. Ferrâ, Yahya b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. 3 Cilt. b.y.: Dârü’l-Mısriyye, ts.
17. Hamidullah, Muhammed. “Hudeybiye Antlaşması”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hudeybiye-antlasmasi
18. Hamidullah, Muhammed. Hz. Peygamber’in Savaşları. çev. Nazire Erinç Yurter. İstanbul: Beyan Yayınları, 2023.
19. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2014.
20. Hasan, Münir. Kur’an’da Savaş Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
21. Hocaoğlu, Öznur. Kur’an-Siret Bütünlüğünde Hz. Peygamber Döneminde Savaş ve Barış. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
22. İbn ‘Âşûr, Muhammed Tahir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye, 1984.
23. İbn ‘Atıyye, Abdülhak b. Gâlib. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1422.
24. İbn Hişâm, Cemâleddin Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekâ vd. 2 Cilt. b.y.: Şirketü Mustafa el-Bâbî, 2. Basım, 1955.
25. İbn Kesîr, İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1998.
26. İbn Kudâme, Muvaffakuddin Abdullah b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Tâhâ ez-Zeynî vd. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1968–1969.
27. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbaki. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, ts.
28. İbn Sa‘d, Ebû Abdullah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
29. İbnü’l-‘Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah. Ahkâmü’l-Kur’ân. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
30. ‘İzzeddin İbnü’l-Esîr, Ali b. Muhammed. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Mu‘avvıd - ‘Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
31. Karagöz, İsmail. “Cihad, Kıtal ve Mücadele Kavramlarının Analizi, Barış ve Savaş ile İlgili Ayet ve Hadislerin Değerlendirilmesi”. İslam ve Yorum II. 2/3-14. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2018.
32. Karakuş, Abdulkadir. “Hz. Peygamber, Sahâbe ve Tâbiûn Dönemi Tefsiri”. Tefsir Tarihinin Panoraması Öncü Müfessirler ve Tefsirleri 1. ed. Abdullah Özcan vd. 15-42. İstanbul: Beyan Yayınları, 2024.
33. Karakuş, Abdulkadir. İman Esaslarıyla İlgili Kur’an Kavramları. İstanbul: Hikmet Yayınları, 2020.
34. Karaosman, Muhammet. Siyer-Tefsir İlişkisi Bağlamında ‘Cihad ve Kıtal’e Dair Ayetlerin Kronolojik İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
35. Kâsımî, Cemâleddin Muhammed b. Muhammed Saîd. Mehâsinü’t-te’vîl. thk. Muhammed Bâsil ‘Uyûnüssûd. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1418.
36. Kurt, İsmail. Kur’an’da Cihad. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
37. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
38. Mahmudov, Elşad. Sebepleri ve Sonuçları Açısından Hz. Peygamber’in Savaşları. İstanbul: İSAM Yayınları, 3. Basım, 2022.
39. Mâlik b. Enes. el-Muvatta. thk. Muhammed Mustafa el-A‘zamî. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1985.
40. Mâlik b. Enes. el-Müdevvene. 4 Cilt. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
41. Mâverdî, Ali b. Muhammed. el-Hâvi’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Mu‘avvıd - ‘Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1999.
42. Mekkî b. Ebû Tâlib. el-Hidâye ilâ bulûgi’n-nihâye. thk. Zâra Salih vd. 13 Cilt. b.y.: Mecmû‘atü Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 2008.
43. Mukâtil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmud Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâs, 1423.
44. Müslim b. Haccâc en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1955.
45. Nevevî, Yahya b. Şeref. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim Bin Haccâc. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2. Basım, 1392.
46. Orhan, Fatih. “Cihadın Mahiyeti ve ‘Tebliğ Metodu’ Olarak Kullanılması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 25 (2015), 343-359.
47. Özcan, Esat. “Kâbe’nin İnşası ve Hz. İsmail’in Mekke’ye Yerleşmesi/Yerleştirilmesi Bağlamında Kur’an-ı Kerim’in Tarihi Bilgileri Tashih Etme Fonksiyonu”. Kur’an ve Tarih. ed. Bedrettin Basuğuy vd. 42-54. Ankara: Kitabe Yayınları, 2023.
48. Râgıb el-İsfahânî. Tefsîrü’r-Râgıb el-İsfahânî. thk. Muhammed Abdülaziz Besyûnî. 5 Cilt. Riyad: Dârü’l-Vatân, 1999–2003.
49. Recrâcî, Ali b. Said. Menâhicü’t-tahsîl ve netâicü letâifi’t-te’vîl fî şerhi’l-Müdevvene ve helli müşkilâtihâ. 10 Cilt. b.y.: Dâru İbn Hazm, 2007.
50. Reşîd Rıza. el-Menâr (Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Hakîm). 12 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrıyetü’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 1990.
51. Sa‘lebî, Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Halid b. ‘Avn el-‘Anzî vd. 33 Cilt. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 2015.
52. Semerkandî, Nasr b. Muhammed. Tefsîru Ebi’l-Leys es-Semerkandî. thk. Mahmud Mutricî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
53. Serahsî, Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ts.
54. Sırma, İhsan Süreyya. İslami Tebliğin Medine Dönemi ve Cihad. İstanbul: Beyan Yayınları, 2024.
55. Sırma, İhsan Süreyya. Müslümanların Tarihi. 5 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 3. Basım, 2017.
56. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmud Muhammed Şakir vd. 24 Cilt. Kahire: Dâru İbnü’l-Cevzî, 2008.
57. Taşdoğan, Ahmet. “Kıraat-Yorum İlişkisi Üzerine Bir Analiz: İsrâ Sûresi 16. Âyet Bağlamında Toplum Dönüşümünde Yöneticilerin Rolü”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (Haziran 2025), 244-262. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1634989.
58. Vâkıdî, Muhammed b. Ömer. el-Megâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-A‘lemî, 3. Basım, 1989.
59. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1407.