Hicri Beşinci Yüzyılda Zevi’l-erhâmın Mîrasçılığı Meselesi ve Mısır’da el-Mezhebu’d-dâric Uygulaması

Abstract

Zevi’l-erhâmın mîras hukukundaki statüsü sünnî fıkıh mezhepleri arasında tartışmalı bir konudur; Hanefîler ve Hanbelîler zevi’l-erhâmın mîrasçı statüsüne sahip olduğunu kabul ederken Mâlikîler ve Şâfi’îler bunun aksini savunur. Hicri üçüncü yüzyılın ikinci yarısında Abbâsî halifesi tarafından zevi’l-erhâma mîrasçılık statüsü tanımayan, dolayısıyla devletin mîrasla ilgili işlemlere doğrudan müdahalesine imkân tanıyan bir düzenleme yapılmıştır. Toplumun değişik kesimlerinde hoşnutsuzluğa sebep olan bu düzenleme, daha sonra değiştirilmiş ve zevi’lerhâmın mîrasçılığını kabul eden yeni bir emirname yayınlanmış, böylece tartış- malı bir konuda idarenin kontrolü sınırlandırılmıştır. Bu düzenlemelere paralel bir şekilde Mâlikî ve Şâfi’î öğretileri zevi’l-erhâm konusunda önemli bir değişim sürecine girmiş, iki aşamalı bu süreç sonucunda Hanefi ve Hanbelî mezheplerinin savundukları konumlar geniş bir kabul görmüştür. Aynı dönem içerisinde Fâtımî hâkimiyetindeki Mısır’da ihdâs edilen el-mezhebu’d-dâric uygulaması sünnî halka, mîras hukuku konusunda sünnî öğretiden önemli bir şekilde farklılaşan Fâtımî devletinin resmi mezhebi hükümleri yerine kendi mezheplerine göre muhâkeme olunma imkânı tanımıştır. Ancak Mâlikî ve Şâfi’î mezheplerinde zevi’l-erhâmın mîras hukukundaki statüsüyle ilgili yeni yaklaşımın el-mezhebu’d-dâric sistemin içerisinde kabul görmesi mümkün olmamış, hukuki çoğulculuğun Mısır’daki bu benzersiz örneği, Mâlikî mezhebinde zevi’l-erhâmla ilgili anılan yeni yaklaşımın savunucularından olan bir sünnî âlimin onayıyla kaldırılmıştır.

Keywords

• Mîras, Zevi’l-erhâm, Yargı, Ehl-i sünnet, İsmâ’iliyye, Hukuki Çoğulculuk

Discussions on the status of dhawi’l-arâm in the Islamic law of inheritance in the fifth century of Hegira and the regulation of al-Mazhabu’d-dâric in Egypt

Abstract

The Status of dhawi’l-arhâm in inheritance law is controversial between the two groups of sunnî schools of law; the Hanafites and Hanbalites accept the status of dhawi’l-arhâm as heirs whereas the Mâlikîtes and Shafiites hold the opposite position. In the second half of the third century of the Hegira binding laws denying the inheritance right of the dhawi’l-arhâm were issued by the Abbasid Caliph, which gave the state the right to intervene directly in matters of inheritance. This was met with disapproval, however, within various parts of the population. To eliminate the complaints which arose as a result of this, a new regulation was made recognizing dhawi’l-arhâm as the status of an heir. This practically came to mean that the state control on a controversial subject was reduced. Similar state regulations were repeated in Bagdad in the coming period within the interplay of politics and doctrine of sunnî law. Accordingly, the position of the Mâlikîte and Schafiite schools of law went through an important change concerning the status of dhawi’l-arhâm in inheritance. This occurred in a two-stage evolution process which resulted in the acceptance of the opposite position of the Hanafites and Hanbalites. The invention of al-madhhabu’d-dâric in the judiciary system of the Fatimid Egypt gave the sunnîs the right to be judged in courts based on the regulations of their own madhhab instead of the regulations of the official madhhab of the Fatimids which radically differed from those of the sunnî law, especially in the field of inheritance law. But, the new position in the Mâlikîte and Shafiite schools of law concerning the status of dhawi’l-arhâm was difficult to gain an official acceptance in the judiciary system of al-madhhabu’d-dâric. This unique example of legal plurality in Egypt was abolished with the approval of a sunnî scholar of the Mâlikîte school who was an advocate of the new position.

Keywords

• inheritance, dhawi’l-arâm, judiciary, ahlu’s-sunna, ismâ’iliyya, legal pluralism