The Influence of al-Shāfi‘ī on the Thought of al-Ḥārith al-Muḥāsibī

Abstract

Al-Ḥārith al-Muḥāsibī (d. 243/857) was one of the early ṣūfīs and zāhids (ascetics), and also known for his identity as a mutakallim (theologian), faqīh (jurist), and uṣūlī (scholar of Islamic legal theory), is among the influential figures in the history of Islamic thought through the works he authored. Al-Muḥāsibī was a contemporary of al-Shāfiʿī (d. 204/820). Bibliographic sources (ṭabaḳāt) contain assessments indicating that he was among the first generation of Shāfi‘īs to adopt al-Shāfi‘ī’s perspective. As far as we know, apart from the book attributed to him under the title Fahm al-sunan, about which we have insufficient information, al-Muḥāsibī did not write any independent works on the uṣūl al-fiqh (Islamic legal theory). Al-Muḥāsibī’s views, which could serve as examples of the principles of uṣūl al-fiqh, are scattered as small fragments of information in his works on taṣawwuf (sufism), zuhd (asceticism), and kalām (theology), and to a lesser extent, on the uṣūl al-fiqh. The aim of this study is to examine al-Muḥāsibī’s connection with al-Shāfi‘ī’s thought on uṣūl al-fiqh, based on his works in various disciplines. As is well known, al-Shāfi‘ī's position in the history of uṣūl al-fiqh has been the subject of much debate in the modern era. On the one hand, it has been argued that al-Shāfi‘ī was the founder of uṣūl al-fiqh, while on the other hand, various assessments have been put forward claiming that his usul work, the al-Risāla, did not have a significant impact after him, and even that the al-Risāla was not his own work, but was written by his later followers. The aim of this study is to trace the influence of al-Shāfi‘i’s methodology on al-Muḥāsibī’s thought, taking these discussions into account. Identifying traces of al-Shāfi‘i’s methodology in al-Muḥāsibī’s thought will offer a different perspective on the views put forward in the modern period regarding the history of uṣūl al-fiqh. The study examined al-Muḥāsibī’s connection with al-Shāfi‘i’s scholarly circle and ultimately sought to trace the influence of al-Shāfi‘i’s uṣūl al-fiqh thought within al-Muḥāsibī’s intellectual framework. Employing the case study method, a qualitative research approach commonly used in the social sciences, the research aimed to demonstrate the impact of al-Shāfi‘i’s methodology on al-Muḥāsibī’s thought.

Keywords

• Uṣūl al-Fiqh
• al-Shāfiʿī
• al-Muḥāsibī
• al-Risāla
• Influence

el-Hâris el-Muhâsibî’nin Düşüncesinde Şâfi‘î’nin Etkisi

Abstract

İlk dönem sûfî ve zâhidlerinden biri olan; aynı zamanda kelâmcı, fakîh ve usûlcü kimlikliği ile bilinen el-Hâris el-Muhâsibî (ö. 243/857), yazdığı eserlerle İslam düşünce tarihinde etkili olan şahsiyetlerden biridir. Muhâsibî, Şâfi‘î (ö. 204/820) ile çağdaştır. Bibliyografik eserlerde onun Şâfi‘î’nin görüşlerini benimseyen ilk nesildeki Şâfi‘îlerden biri olduğuna ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. İçeriği hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığımız Fehmu’s-sünen adıyla kendisine nispet edilen kitabı dışında bildiğimiz kadarıyla Muhâsibî’nin, fıkıh usûlüne dair kaleme aldığı müstakil bir eseri yoktur. Muhâsibî’nin fıkıh usûlüne örneklik teşkile edebilecek görüşleri tasavvuf, zühd ve kelâm içerikli eserlerinde dağınık halde küçük bilgi kırıntıları olarak yer almaktadır. Araştırmanın amacı, Muhâsibî’nin farklı alanlarda yazdığı bu eserlerden hareketle Şâfi‘î’nin usûl düşüncesi ile irtibatını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bilindiği üzere, Şâfi‘î’nin fıkıh usûlü tarihi açısındaki konumu modern dönemde birçok tartışmaya konu olmuş, Şâfi‘î’nin fıkıh usûlünün kurucu olduğu bunun aksine özellikle fıkıh usûlü eseri olan er-Risâle’nin kendisinden sonra ciddi bir etkisinin olmadığı hatta er-Risâle’nin ona ait olmayıp daha sonraki takipçileri tarafından kaleme alındığına ilişkin birçok değerlendirme bulunmaktadır. Araştırmanın amacı da bu tartışmaları dikkate alarak Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûl düşüncesinin izlerini takip etmektedir. Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûlünün izlerini bulmak modern dönemde fıkıh usûlü tarihi açısında ortaya atılan görüşlerin farklı bir açıdan değerlendirilmesine olanak sağlayacaktır. Araştırmada kısaca Muhâsibî’nin Şâfi‘î ilim çevresiyle olan irtibatı ele alınmış en sonunda da Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î usûl düşüncesinin izleri takip edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada sosyal bilimlerdeki nitel araştırma yöntemlerinden durum deseni kullanılmış, sonuçta Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûl düşüncesinin etkisi ortaya konulmak istenmiştir.

Keywords

• Fıkıh Usûlü
• Şâfi‘î
• Muhâsibî
• er-Risâle
• Etki

References

1. Altaş, Eşref. “Muhâsibî”. İslâm Düşünce Atlası. Access 14 Şubat 2026. https://islamdusunceatlasi.org/muhasibi/75
2. al-ʿAbbādī, Abū ʿĀṣim Muḥammad b. Aḥmad. Kitāb Ṭabaqāt al-fuqahāʾ al-Shāfiʿiyya. Critical ed. Gösta Vitestam. Leiden: E.J. Brill, 1964.
3. Apaydın, Yunus. “Ehl-i Hadis Zihniyetinin Teorisyeni Olarak Şâfiî”, İmam Şâfiî ve Şâfiîlik. Köln: Plural Publications, 2018.
4. Berg, Bruce L.-Lune, Howard. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. trans. Eren Can Aybek. Konya: Eğitim Yayınevi, 4. Baskı., 2019.
5. Calder, Norman. Studies in Early Muslim Jurisprudence. Oxford: Clarendon Press, 1993.
6. Coulson, Noel J. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1978.
7. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. trans. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 6. Baskı., 2021.
8. al-Dhahabī, Muḥammad b. Aḥmad b. ʿUthmān. Siyar aʿlām al-nubalāʾ. 18 Vol. Cairo: Dār al-Ḥadīth, 2006.

9. Erginli, Zafer. “Muhâsibî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Access 15 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhasibi
10. Eşit, Davut. Şâfi’î Fıkıh Usûlünün Gelişimi. Ankara: Ankara Okulu, 2019.
11. Goldziher, Ignaz. Zâhirîler: Sistem ve Tarihleri Dıe Zâhırıten Ihr Lehrsystem Und Ihre Geschıchte. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1982.
12. Hallaq, Wael B. “Was al-Shafii the Master Architect of Islamic Jurisprudence?” International Journal of Middle East Studies 25/4 (1993), 578-605.
13. Ibn al-Athīr, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Abī al-Karam Muḥammad b. Muḥammad al-Jazarī. al-Kāmil fī al-tārīkh. Critical ed. Umar ʿAbd al-Salām Tadmurī. 10 Vol. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī, 1997.
14. Ibn al-Ṣalāḥ, ʿUthmān b. ʿAbd al-Raḥmān Abū ʿAmr Taqī al-Dīn. Ṭabaqāt al-fuqahāʾ al-Shāfiʿiyya. Critical ed. Muḥyī al-Dīn ʿAlī Najīb. 2 Vol. Beirut: Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyya, 1992.
15. Ibn Kathīr, Abū al-Fidāʾ Ismāʿīl b. ʿUmar. al-Bidāya wa al-nihāya. Critical ed. ʿAbd Allāh b. ʿAbd al-Muḥsin al-Turkī. 21 Vol. Cairo: Hajar, 1417.
16. Ibn Kathīr, Abū al-Fidāʾ Ismāʿīl b. ʿUmar. Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyyīn. Critical ed. Aḥmad ʿUmar Hāshim - Muḥammad Zaynhum Muḥammad ʿAzab. Cairo: Maktabat al-Thaqāfa al-Dīniyya, 1993.
17. Ibn Khallikān, Abū al-ʿAbbās Shams al-Dīn Aḥmad b. Muḥammad al-Irbilī. Wafayāt al-aʿyān wa anbāʾ abnāʾ al-zamān. Critical ed. Iḥsān ʿAbbās. 7 Vol. Beirut: Dār Ṣādir, 1968.
18. Ibn Qāḍī Shuhba, Abū al-Ṣidq Taqī al-Dīn Abū Bakr b. Aḥmad b. Muḥammad b. ʿUmar. Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyya. 4 Vol. Beirut: ʿĀlam al-Kutub, 1987.
19. al-Isnawī, Abū Muḥammad Jamāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥīm b. al-Ḥasan. Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyya. Critical ed. Kamāl Yūsuf al-Ḥūt. 2 Vol. Beirut: Dār al-Kutub al-Islāmiyya, 1987.
20. Kalaycı, Mehmet. “Eşarîliğin Tarihsel Arka Planı: Küllabîlik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2010), 399-431. https://doi.org/https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001050.
21. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayınları, 23. Basım., 2012.
22. al-Khaṭīb al-Baghdādī, Abū Bakr Aḥmad b. ʿAlī b. Thābit. Tārīkh Baghdād. Critical ed. Bashshār ʿAwwād Maʿrūf. 16 Vol. Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī, 2002.
23. Koçinkağ, Mansur. “İmâm Şâfiî’yi Ehl-i Hadis Ekolü İçinde Değerlendirmek Mümkün müdür?”. Theosophia 1 (December, 2020), 1-13.
24. Koçinkağ, Mansur. The Influence of al-Shāfiʻī on the Islamic Law and Hadīth Sources in the Third Century A.H. (s.l.: Grin, 2021).
25. Lowry, Joseph E. “Does Shāfi‘ī Have a Theory of Four Sources of Law?” Studies in Islamic Legal Theory. ed. Bernard G. Weiss. 23-50. Leiden: Brill, 2002.
26. Makdisi, George. “The Juridical Theology of Shâfi’î: Origins and Significance of Uṣûl al-Fiqh”. Studia Islamica 59 (1984), 5-47.
27. Melchert, Christopher. “IX. [III.] Yüzyıl Boyunca Nesih: Şâfiî, Ebû Ubeyd, Muhâsibî ve İbn Kuteybe”. trans. Nail Okuyucu. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40/1 (2011), 201-222.
28. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. al-Makāsib wa-l-waraʿ wa-l-shubha wa-bayān mubāḥihā wa-maḥẓūrihā wa-ikhtilāf al-nās fī ṭalabihā wa-l-radd ʿalā al-ghāliṭīn fīh. Critical ed. Nūr Saʿīd. Beirut: Dār al-Fikr al-Lubnānī, 1992.
29. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. al-Riʿāyah li-ḥuqūq Allāh. Critical ed. ʿAbd al-Qādir Aḥmad ʿAṭāʾ. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, n.d.
30. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. Fahm al-Qurʾān wa-maʿānīh (In al-ʿAql wa fahm al-Qurʾān). Critical ed. Ḥusayn al-Quwwatlī. Beirut: Dār al-Fikr, 1971.
31. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. Kitāb al-ʿIlm. Critical ed. Muḥammad ʿĀbid Mazālī. Algeria: al-Maktabah al-Waṭaniyyah li-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ, 1075.
32. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. Māhiyyat al-ʿaql wa-maʿnāhu wa-ikhtilāf al-nās fīhi (In al-ʿAql wa fahm al-Qurʾān). Critical ed. Ḥusayn al-Quwwatlī. Beirut: Dār al-Fikr, 1971.
33. al-Muḥāsibī, al-Ḥārith b. Asad. Risālah al-mustarshidīn. Critical ed. ʿAbd al-Fattāḥ Abū Ghuddah. Ḥalab: Maktab al-Maṭbūʿāt al-Islāmiyyah, 1971.
34. Okuyucu, Nail. “Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şâfiî’nin Eserlerinin Rivayeti ve er-Risâle’nin Okunurluğu”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 50 (2016), 23-56. https://doi.org/https://doi.org/10.15370/maruifd.238330
35. al-Quwwatlī, Ḥusayn. al-Ḥārith al-Muḥāsibī Ḥayātuhu wa-Madhhabuhu al-ʿAqlī (In Al-ʿAql wa Fahm al-Qurʾān). Beirut: Dār al-Fikr, 1971.
36. al-Ṣafadī, Abū al-Ṣafā Ṣalāḥ al-Dīn Khalīl b. ʿIzz al-Dīn Āybak b. ʿAbd Allāh. al-Wāfī bi-l-wafayāt. Critical ed. Aḥmad al-Arnāʾūṭ -Turkī Muṣṭafā. 29 Vol. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 2000.
37. Schacht, Joseph. İslâm Hukukuna Giriş (An Introduction to Islamic Law). trans. Mehmet Dağ - Abdülkadir Şener. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1986.
38. Stewart, Devin J. “Muḥammad b. Jarīr al-Ṭabarī’s al-Bayān ʿan uṣūl al-aḥkām and the Genre of Uṣūl al-Fiqh in Ninth-Century Baghdad”. Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge 6–10 July 2002. ed. James Montgomery. 321-349. Leuven: Peeters, 2004.
39. al-Sulamī, Abū ʿAbd al-Raḥmān Muḥammad b. al-Ḥusayn. Ṭabaqāt al-ṣūfiyya. Critical ed. Muṣṭafā ʿAbd al-Qādir ʿAṭā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1998.
40. al-Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs. al-Risāla li-l-Imām al-Muṭṭalibī. Critical ed. Aḥmad Muḥammad Shākir. Cairo: Maktabat Dār al-Turāth, 2005.
41. al-Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs. al-Umm. Critical ed. Muḥammad Zuhrī al-Najjār. 8 Vol. Beirut: Dār al-Maʿrifa, n.d.
42. al-Shāṭibī, Abū Isḥāq Ibrāhīm b. Mūsā b. Muḥammad al-Gharnāṭī. al-Muwāfaqāt. Critical ed. Mashhūr b. Ḥasan Āl Salmān. 7 Vol. s.l.: Dār Ibn ʿAffān, 1997.
43. Tāj al-Dīn al-Subkī, Abd al-Wahhāb b. Taqī al-Dīn. Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyya al-kubrā. Critical ed. Maḥmūd Muḥammad al-Ṭanāḥī - Abd al-Fattāḥ Muḥammad al-Ḥulw. 10 Vol. Cairo: Dār Hajar, 1413.
44. Taştan, Osman. “Merkezileşme Sürecinde İslâm Hukuku: Bölgeselliğe Veda veya Şâfi‘î Faktörü”. Sünni Paradigmanın Oluşumunda Şâfi’î’nin Rolü. ed. M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Kitâbiyât, 2003.
45. Topal, Esma. Muhâsibî’nin Kitabu Fehmi’l-Kur’ân ve Me‘ânîhi Adlı Eserinde Kur’ân Tasavvuru ve Nesih Tartışmaları. Ankara: Social Sciences University of Ankara, Institute for Islamic Studies, Master’s Thesis, 2024.
46. The Qur’an, trans. M. A. S. Abdelhaleem. Oxford: Oxford University Press, 2005.