The Influence of al-Shāfi‘ī on the Thought of al-Ḥārith al-Muḥāsibī
Öz
Al-Ḥārith al-Muḥāsibī (d. 243/857) was one of the early ṣūfīs and zāhids (ascetics), and also known for his identity as a mutakallim (theologian), faqīh (jurist), and uṣūlī (scholar of Islamic legal theory), is among the influential figures in the history of Islamic thought through the works he authored. Al-Muḥāsibī was a contemporary of al-Shāfiʿī (d. 204/820). Bibliographic sources (ṭabaḳāt) contain assessments indicating that he was among the first generation of Shāfi‘īs to adopt al-Shāfi‘ī’s perspective. As far as we know, apart from the book attributed to him under the title Fahm al-sunan, about which we have insufficient information, al-Muḥāsibī did not write any independent works on the uṣūl al-fiqh (Islamic legal theory). Al-Muḥāsibī’s views, which could serve as examples of the principles of uṣūl al-fiqh, are scattered as small fragments of information in his works on taṣawwuf (sufism), zuhd (asceticism), and kalām (theology), and to a lesser extent, on the uṣūl al-fiqh. The aim of this study is to examine al-Muḥāsibī’s connection with al-Shāfi‘ī’s thought on uṣūl al-fiqh, based on his works in various disciplines. As is well known, al-Shāfi‘ī's position in the history of uṣūl al-fiqh has been the subject of much debate in the modern era. On the one hand, it has been argued that al-Shāfi‘ī was the founder of uṣūl al-fiqh, while on the other hand, various assessments have been put forward claiming that his usul work, the al-Risāla, did not have a significant impact after him, and even that the al-Risāla was not his own work, but was written by his later followers. The aim of this study is to trace the influence of al-Shāfi‘i’s methodology on al-Muḥāsibī’s thought, taking these discussions into account. Identifying traces of al-Shāfi‘i’s methodology in al-Muḥāsibī’s thought will offer a different perspective on the views put forward in the modern period regarding the history of uṣūl al-fiqh. The study examined al-Muḥāsibī’s connection with al-Shāfi‘i’s scholarly circle and ultimately sought to trace the influence of al-Shāfi‘i’s uṣūl al-fiqh thought within al-Muḥāsibī’s intellectual framework. Employing the case study method, a qualitative research approach commonly used in the social sciences, the research aimed to demonstrate the impact of al-Shāfi‘i’s methodology on al-Muḥāsibī’s thought.
Anahtar Kelimeler
el-Hâris el-Muhâsibî’nin Düşüncesinde Şâfi‘î’nin Etkisi
Öz
İlk dönem sûfî ve zâhidlerinden biri olan; aynı zamanda kelâmcı, fakîh ve usûlcü kimlikliği ile bilinen el-Hâris el-Muhâsibî (ö. 243/857), yazdığı eserlerle İslam düşünce tarihinde etkili olan şahsiyetlerden biridir. Muhâsibî, Şâfi‘î (ö. 204/820) ile çağdaştır. Bibliyografik eserlerde onun Şâfi‘î’nin görüşlerini benimseyen ilk nesildeki Şâfi‘îlerden biri olduğuna ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. İçeriği hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığımız Fehmu’s-sünen adıyla kendisine nispet edilen kitabı dışında bildiğimiz kadarıyla Muhâsibî’nin, fıkıh usûlüne dair kaleme aldığı müstakil bir eseri yoktur. Muhâsibî’nin fıkıh usûlüne örneklik teşkile edebilecek görüşleri tasavvuf, zühd ve kelâm içerikli eserlerinde dağınık halde küçük bilgi kırıntıları olarak yer almaktadır. Araştırmanın amacı, Muhâsibî’nin farklı alanlarda yazdığı bu eserlerden hareketle Şâfi‘î’nin usûl düşüncesi ile irtibatını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bilindiği üzere, Şâfi‘î’nin fıkıh usûlü tarihi açısındaki konumu modern dönemde birçok tartışmaya konu olmuş, Şâfi‘î’nin fıkıh usûlünün kurucu olduğu bunun aksine özellikle fıkıh usûlü eseri olan er-Risâle’nin kendisinden sonra ciddi bir etkisinin olmadığı hatta er-Risâle’nin ona ait olmayıp daha sonraki takipçileri tarafından kaleme alındığına ilişkin birçok değerlendirme bulunmaktadır. Araştırmanın amacı da bu tartışmaları dikkate alarak Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûl düşüncesinin izlerini takip etmektedir. Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûlünün izlerini bulmak modern dönemde fıkıh usûlü tarihi açısında ortaya atılan görüşlerin farklı bir açıdan değerlendirilmesine olanak sağlayacaktır. Araştırmada kısaca Muhâsibî’nin Şâfi‘î ilim çevresiyle olan irtibatı ele alınmış en sonunda da Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î usûl düşüncesinin izleri takip edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada sosyal bilimlerdeki nitel araştırma yöntemlerinden durum deseni kullanılmış, sonuçta Muhâsibî’nin düşüncesinde Şâfi‘î’nin usûl düşüncesinin etkisi ortaya konulmak istenmiştir.
Anahtar Kelimeler
