MÜZİK TARİHİNDE ZEMAHŞERÎ’NİN REBÎU’L-EBRÂR’I VE TERCÎ’ TERİMİ
Öz
Öz, Modern müzik tarihini oluşturmak için tarih kaynaklarında bulunan bilgilerin incelenerek güncelleştirilmesi gerekmektedir. Bu araştırmanın konusu Selçuklu döneminde yaşamış ünlü yazar Zemahşerî’nin Rebîu’l-ebrâr (: iyilerin baharı) adlı eserinin müzik bölümüdür. Araştırmanın konusu eserin müzik bölümü ile sınırlıdır. Nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Konuya Zemahşerî’nin (d.467/1075-ö.538/1144) kısaca hayatı ve ardından Zemahşeri’nin son yıllarını yaşadığı Ürgenç (Özbekistan) şehrinin siyasi durumuna değinmekle başlanmıştır. Zengin bir kültür şehri olan Ürgenç, 1128-1156 yılları arasında Selçukluların Harizm valisi Atsız’ın elinde bulunmaktaydı. Zemahşerî, 1118 ve 1128 olmak üzere iki kez Ürgenç’ten ayrılıp Mekke ve Bağdat’ta bulundu. 1138 yılında döndüğü Ürgenç’te ölünceye kadar kaldı. Konumuz olan Rebîu’l-ebrâr adlı eserini ne zaman ve nerede yazdığı problemi bugüne kadar çözümlenmemişti. Araştırmada eserin Gürgenç’te 1140 yıllarında Atsız ailesinin asilzade çocuklarına nedimlik yaparken yazmış olabileceği ilk kez ortaya konulmuştur. Rebîu’l-ebrâr’ın Türk kültüründeki önemi ortaya konulduktan sonra, eserin tamamını oluşturan 98 bölüm içinde 40.bölüm olan müzik bölümünde yer alan metinlerden seçkilerle tanıtılmıştır. Müzik bölümünde yer alan bazı metinleri üzerinden eserin kaynakları tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapılan çalışma sonucunda Zemahşerî’nin müzik bölümünü oluştururken birçok kaynaktan yararlandığı tespit edilmiştir. Bu çalışma müzik bölümünün orijinalliğini de ortaya koymaktadır. Bölümde aktarılan bilgilerden müzik tarihi ve müzik terimleri açısından nasıl yararlanacağı da gösterilmiştir. Müzik bölümü metinlerinde geçen müzik terimlerinden terimi örnek alınarak, terimin tarihi ve gelişerek oluşan ile bağlantısı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu örnek üzerinden sonuçta daha birçok müzik teriminin tarihine dikkat çekilmiştir.
Anahtar Kelimeler
ZAMAKHSHARI’S RABI’ AL-ABRAR AND THE TERM TERCI’ IN THE HISTORY OF MUSIC
Abstract
Abstract, To establish modern musical history, it is necessary to examine and update the information found in historical sources. The subject of this research is the musical section of Rabî’ al-abrar (: The Spring Garden of the Virtuous) by the renowned Seljuk author Zamakhshari. The research is limited to the musical section of the work. A qualitative research method was employed. The subject began with a brief account of Zamakhshari's (b. 467/1075–d. 538/1144) life and then a brief overview of the political situation in Urgench (Uzbekistan), where Zamakhshari lived his final years. Urgench, a rich cultural city, was ruled by Atsız, the Seljuk’s governor of Khwarezm, between 1128 and 1156. Zamakhshari left Urgench twice, in 1118 and 1128, to visit Mecca and Baghdad. He returned to Urgench in 1138, where he remained until his death. The question of when and where he wrote his work, Rabî' al-Abrar, has remained unresolved. This research has demonstrated for the first time that he may have written it in Gurgench around 1140, while serving as a courtier to the noble children of the Atsız family. After revealing the importance of Rabî al-abrar in Turkish culture, it is introduced with selections from the music section, the 40th section of the 98 sections that make up the entire work. An attempt is made to identify the work's sources through some of the texts in the music section. The study reveals that Zamakhshari drew on numerous sources when composing the music section. This study also demonstrates the originality of the music section. It also demonstrates how to utilize the information presented in the section in terms of music history and musical terminology. The term "terci'", a musical term used in the music section texts, is taken as an example, and its connection to the evolving varieties of "terci'" is explored. This example ultimately draws attention to the history of many other musical terms in the music section.
Keywords
