SÖZÜN SIRRI: NECİP FAZIL ŞİİRİNDE METAFORİK SÖYLEM

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 34, 159 - 196, 01.12.2025

Farız Yıldırım

https://doi.org/10.26517/ytea.609

Öz

Necip Fazıl’ın şair kimliğini kuran sözün iki boyutu vardır. Biri mana ve hikmet boyutudur ki birçok çalışmayla bu bakiye incelenmiş ve ortaya konmuştur. Diğeri ise Necip Fazıl’a asıl kudretini veren söylem biçimi olup Necip Fazıl’ın mütefekkir yanının gölgesinde kalmıştır. Bu eksiklikten hareketle Necip Fazıl’ın diline odaklanan eldeki çalışmada görüldü ki Necip Fazıl “sözünün sırrı”, ona yüzlerce, belki binlerce dize arasından ayırt edilebilme olanağını sağlayan şeyin dilsel kaynağı metafordur. Bu bağlamda metaforun en yeni ve sağlam kuramsal verilerini ortaya koyan G. Lakoff ve M. Johnson’un ortaya attıkları çağdaş metafor kuramı, Necip Fazıl şiirindeki metaforik bakiyenin incelenmesinde referans olarak tercih edildi.
Çalışma, konunun yöntemini teşkil etmesi dolayısıyla metafora ilişkin kısa bir literatür ve teorik zemin incelemesi ile başlamaktadır. Sonrasında Necip Fazıl şiirinden devşirilen metaforik bakiye, çağdaş metafor kuramı çerçevesinde tasnif edilerek dilin (Türkçe) ve Necip Fazıl şiirinin anlam evreni bağlamında tutarlı bir zemine oturtulmaya çalışılmıştır.
Metaforik bakiyenin tespit sürecinde, Necip Fazıl şiirinin adeta metafor sağanağı altında olduğu görüldü. Hemen hemen her dizenin anlam derinliğinde bir metaforun izini bulmak mümkündür. Necip Fazıl’ın metafizik hakikatlere yoğunlaşan ilgisi ve toplumculuğu, bunun yanı sıra dilin ve düşüncenin metaforik doğası, ondaki metafor yoğunluğunun sebepleri arasında gösterilebilir.

Anahtar Kelimeler

Metafor , Çağdaş Metafor Kuramı , Necip Fazıl Kısakürek

THE SECRET OF SPEECH: METAPHORICAL DISCOURSE IN NECİP FAZIL’S POETRY

Öz

Necip Fazıl’s identity as a poet is built upon two dimensions of his words. The first is the dimension of meaning and wisdom, which has been extensively studied and elucidated in numerous works. However, the stylistic power that truly grants Necip Fazıl his poetic strength has largely remained overshadowed by his reputation as a thinker. This study focuses on the linguistic dimension of his poetry—the element that distinguishes his words from hundreds, perhaps thousands, of other verses—and concludes that metaphor is the fundamental constructive force behind Necip Fazıl’s language, or in other words, the “secret of his words.” In this context, contemporary metaphor theory, proposed by G. Lakoff and M. Johnson, which presents the most recent and robust theoretical framework on metaphor, has been adopted as the primary reference for analyzing the metaphorical residue in Necip Fazıl’s poetry.
The study begins with a brief literature review and theoretical foundation on metaphor, as it forms the methodological basis of the research. Subsequently, the metaphorical residue extracted from Necip Fazıl’s poetry is classified within the framework of contemporary metaphor theory, aiming to establish a coherent interpretation within the semantic universe of the Turkish language and Necip Fazıl’s poetic world.
During the process of identifying metaphorical residues, it became evident that Necip Fazıl’s poetry is almost under an “invasion of metaphors.” Nearly every line carries traces of metaphor in its depth of meaning. His intense focus on metaphysical truths, his social consciousness, along with the inherently metaphorical nature of language and thought, can be considered among the reasons for this density of metaphors in his work.

Anahtar Kelimeler

Metaphor , Contemporary Metaphor Theory , Necip Fazıl Kısakürek

Kaynakça

• Alkan, Ahmet Turan. “Türk Nesrinde Halefsiz ve Selefsiz Bir Üslûp: Necip Fazıl Kısakürek.” Necip Fazıl Kısakürek, Editör Mehmet Nuri Şahin, Mehmet Çetin, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2010. s.305 311.
• Arslan, Fatih. “Temsil Değerleri ve Yenidenleşme…Necip Fazıl Şiirinde ‘Hiç’lik.” Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 8/20, 2019. s.174-179.
• Ay, Arif. “Bir Düşünür ve Sanatçı Olarak Necip Fazıl’ın Kişiliği.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı II. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. s.310- 315.
• Aydın, Ömer. “Kur’ân’da Geçen Bellibaşlı Haberî Sıfatların Te’vîli.” Journal of Istanbul University Faculty of Theology, (2)., 2012. s.143-177
• Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri 1 Belâgat. Atatürk Üniversitesi Yay., 1980.
• Canatak, Abdülmecit. “ ‘Necip Fazıl’ın Şiirine Ben Odaklı Bir Bakış’ Modern Türk Şiiri İçindeki Yeri ve Önemi.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı II. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. ss. 317-324.
• Cebeci, Oğuz. Metafor ve Şiir Dilinin Yapısal Özellikleri. İthaki Yay., 2019.
• Cebecioğlu, Ethem. “Necip Fazıl Kısakürek ve Tasavvuf.” Necip Fazıl Kısakürek, Editör Mehmet Nuri Şahin, Mehmet Çetin, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2010. s. 148-167.
• Daşçıoğlu, Yılmaz. “Necip Fazıl Şiirinin Modern Türk Şiiri İçindeki Yeri ve Önemi.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı II. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. s.227-231.
• Eke, Nagehan Uçan. Klâsik Türk Edebiyatında Metaforik Üslûp. Akçağ Yay., 2017.
• Filiz, Şahin. “İnanç ve Sözlü Kültür Bağlamında Dilin Yetersizliği Sorunu.” Süleyman Demirel Üniversitesi Yalvaç Akademi Dergisi 1 (1), 2016. s. 21-29.
• Güleç, İsmail. “İslam’da Şiir ve Şair Algısına Dair Kimi Tespitler.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 13, 2014. s. 1-22.
• Güleroğlu, Selin. “Dilin Anlam Dünyası: Alegori, Metafor, Mecaz ve Benzetme.” Turkish Academic Research Review, 9/2, 2024. s.164-187.
• Issı, Cüneyt. “Necip Fazıl Kısakürek’in Poetikasını Benzetmeler Etrafında Yeniden Okumak.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı II. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. ss. 195-203.
• Kavaz, İbrahim. “Necip Fazıl Kısakürek’in Şiirlerinin Tekevvünü Üzerine Bir İnceleme.” Necip Fazıl Kısakürek, Editör Mehmet Nuri Şahin, Mehmet Çetin, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2010. s.101-124.
• Koç, Turan. “Necip Fazıl’ın Şiiri.” Necip Fazıl Kısakürek, Editör Mehmet Nuri Şahin, Mehmet Çetin, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2010. ss. 125 129.
• Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Açıklamalı Meali. Hazırlayan Prof. Dr. Ali Özek vd., Hâdimü’l- harameyni’ş-şerifeyn Kral Fehd Mushaf-ı Şerif Basım Kurumu, 1992.
• Lakoff, G.; Johnson, M. Metaforlar Hayat, Anlam ve Dil. Çeviren Gökhan Yavuz Demir, Minotor Kitap, 2022.
• Necip Fazıl. Çile. Büyük Doğu Yay., 2008.
• Okay, Orhan. “Necip Fazıl Şiiri ve Poetikası.” Necip Fazıl Kısakürek, Editör Mehmet Nuri Şahin, Mehmet Çetin, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2010. ss. 71-95.
• Özcan, Tarık. “Necip Fazıl Kısakürek’in Ölüm Şiirlerinde Tabut Kelimesinin Metaforik Kullanımı.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı II. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. s.41-44.
• Öztürk, Mustafa. “Cihad Âyetleri: Tefsir Birikimine, İslâm Geleneğine ve Günümüze Yansımaları.” İslâm Kaynaklarında, Geleneğinde ve Günümüzde Cihad, Editör Ahmet Ertürk, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi Yay., 2016.
• Tevfik Fikret. Rübâb-ı Şikeste. Hazırlayan Dr. Abdullah Uçman-Dr. Hasan Akay, Çağrı Yay., 2007.
• Uç, Himmet. Dev Ve Dâhi Necip Fazıl Kısakürek Şiir ve Ruh Dünyası. Bizim Büro Basımevi, 2012.
• Uçan, Hilmi. “Batı Aklı ve Necip Fazıl.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı I. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017, ss. 378-383.
• Ulutaş, Yasin. “Necip Fazıl Kısakürek’in Felsefe Anlayışı.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9/2, 2018. ss. 481-491.
• Yaşaroğlu, Hasan. “İslam’da Resim-Heykel Yasağı ve Ahmet Hamdi Akseki’nin Konu Hakkındaki Görüşleri.” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5/9, 2016. ss. 83-96.
• Yener, Zehra Sağ. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde Kavramsal Metaforlar. FSM Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2024.
• Yıldız, Yakup. “Bergsonculuğun Türkiye’ye Girişi ve Türk Felsefesine Etkisi.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 9 / 17, 2011. ss. 333-356.
• Yılmaz, Ebru Burcu. “Necip Fazıl Kısakürek’in Eserlerinde Hâkim Tema Olarak ‘Bir Adam Yaratmak Düşüncesi.” Kaldırımlar’dan Sakarya’ya Necip Fazıl Sempozyumu Bildiri Kitabı I. Cilt, Editör Kadir Özköse, Ankara Ofset, 2017. ss. 26-43.
• Yusuf Şevki Yılmaz. “İstivâ.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/istiva, Erişim tarihi: 24.08.2025