BATTALNAME’NİN SİNEMADAKİ YANSIMASI: BATTAL GAZİ DESTANI (1971) FİLMİNDE GÖSTERGELERARASI DÖNÜŞÜMLER

Öz

İslamiyet sonrası Türk destan geleneğinin önemli örneklerinden olan ve Eski Anadolu Türkçesi döneminde yazıya geçirilen Battalnameler, uzun yıllar yazılı ve sözlü kültürde varlığını sürdürdükten sonra görsel kültürde de kendisine yer bulmuştur. Modern dönemde ise öncelikle romana konu olan Battal Gazi karakteri, Cumhuriyet döneminin düşünsel ortamında, Anadolu’nun Türkleşmesinde aktif rol oynamış bir Türk alpı kimliğinde yansıtılmıştır. Edebiyattan sonra sinemaya da aktarılan Battal Gazi, 1970’li yılların sosyopolitik eğilimlerine bağlı olarak öne çıkmış, televizyonun yaygınlaşmasıyla birlikte geniş kitlelere ulaşmıştır. Bu çalışmada 1971 yapımı Battal Gazi Destanı filmindeki göstergelerarası dönüşümler incelenmekte, ayrıca yazınsal bir metnin sinema sanatına uyarlanması sırasında meydana gelen biçim, içerik ve işleve yönelik türev ilişkileri değerlendirilmektedir. Sinema filminde uygulanan kesip çıkarma ve indirgeme yöntemleri; metnin olay örgüsü, karakter yapısı ve biçeminde ciddi dönüşümler meydana getirmiştir. Destandaki dinî vurgu ve motiflere, sinema filminde ulusal kahramanlık söylemleri eklenmiştir. Battal Gazi karakteri, dinî kahraman olmanın yanında güçlü bir Türk/Türkmen kimliğiyle de öne çıkarılmıştır. Anlatı yapısı popüler kültürün gereksinimlerine uygun biçimde sadeleştirilmiş, yer yer parodi örnekleriyle çeşitlendirilmiştir. Sonuç olarak Battal Gazi Destanı filmi, geleneksel bir halk anlatısının modern anlatı biçimlerine uyarlanırken geçirdiği ideolojik, sosyokültürel ve estetik dönüşümleri gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Göstergelerarasılık
• yenidenyazma
• destan
• sinema
• Battal Gazi Destanı

THE REFLECTION OF BATTALNAME IN CINEMA: INTERSEMIOTIC TRANSFORMATIONS IN THE FILM BATTAL GAZI EPIC (1971)

Öz

Battalnames, one of the substantial examples of the post-Islamic Turkish epic tradition and written down in the Old Anatolian Turkish period, have found their place in visual culture after continuing its existence in written and oral culture for many years. In the modern period, the character of Battal Gazi, who was primarily the subject of the novel, was reflected in the intellectual environment of the Republican period as a Turkish alp who played an active role in the Turkification of Anatolia. Battal Gazi, which was adapted for cinema after literature, came to prominence in line with the sociopolitical trends of the 1970s and reached a wide audience with the spread of television. In this study, the intersemiotic transformations in the 1971 film Battal Gazi Epic are analyzed, and derivative relations regarding form, content and function that a literary text undergoes during its adaptation to the art of cinema are revealed. The methods of excision and reduction employed in the film have led to significant transformations in the plot, character structure and style of the text. National heroic discourses together with the religious emphasis and motifs in the epic were added to the movie. The character of Battal Gazi is not only a religious hero in the film, but also a strong Turkish/Turkmen identity is emphasized. The narrative structure has been simplified to suit the requirements of popular culture and occasionally diversified with parody examples. In conclusion, the film Battal Gazi Epic reveals the ideological, sociocultural and aesthetic transformations that a traditional folk narrative undergoes through while being adapted to modern narrative forms.

Anahtar Kelimeler

• Intersemiotics
• rewriting
• epic
• cinema
• Battal Gazi Epic

Kaynakça

1. Aça, Mehmet. “Türk Destancılık Geleneğine Bütüncül Yaklaşabilme ve Alp Kavramı Üzerine Bazı Yeni Yaklaşım Denemeleri”. İslamiyet Öncesi Türk Destanları. Hazırlayanlar Saim Sakaoğlu ve Ali Duymaz, Ötüken Neşriyat, 2006. ss. 150-164.
2. Adanır, Oğuz. Sinemada Anlam ve Anlatım. Alfa Yayınları, 2003.
3. Akpınar, Neslihan Şeref. Türk Sineması’nda Kahraman Miti. Sanatta Yeterlik Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014.
4. Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Öteki Yayınevi, 2000.
5. Aktulum, Kubilay. “Metinlerarasılık/Göstergelerarasılık.” Frankofoni, s. 19, 2007, ss. 355-378.
6. Aktulum, Kubilay. Metinlerarasılık/Göstergelerarasılık. Kanguru Yayınları, 2011.
7. Aktulum, Kubilay. Folklor ve Metinlerarasılık. Çizgi Kitabevi Yayınları, 2013.
8. Aktulum, Kubilay. Sinema ve Metinlerarasılık. Çizgi Kitabevi Yayınları, 2018.

9. Boratav, Pertev Naili. “Battal”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 2. Cilt, Millî Eğitim Basımevi, 1979, ss. 344-351.
10. Dal, Sevgi. “Malatya’da Yaşayan Bir Anlatı Olarak Battal Gazi Destanı.” Uluslararası Folklor Akademi Dergisi, c. 2, s. 2, 2019, ss. 311-322.
11. Demir, Necati ve Mehmet Dursun Erdem. “Türk Kültüründe Destan ve Battal Gazi Destanı.” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, c. 1, s. 1, 2006, ss. 106-159.
12. Demir, Necati ve Mehmet Dursun Erdem. Battal-nâme (Eski Türkiye Türkçesi). Hece Yayınları, 2006.
13. Demir, Necati ve Mehmet Dursun Erdem. Hazret-i Ali Cenkleri. Destan Yayınları, 2007.
14. Gariper, Cafer. “Cengiz Aytmatov’un Al Yazmalım Selvi Boylum Hikâyesi ve Göstergelerarasılık.” bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, s. 74, 2015, ss. 71-95.
15. Gariper, Kağan, “Köroğlu ve Deli Yusuf Filmlerinin Göstergelerarasılık ve Metinlerarasılık Bağlamında Değerlendirilmesi.” SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 42, 2017, ss. 131-140.
16. Gökalp-Alpaslan, Gonca. Metinlerarası İlişkiler ve Gılgamış Destanının Çağdaş Yorumları. Multilingual Yayınları, 2007.
17. Gümüş, İnan. “Orhon Yazıtlarında Erdem Üzerine Söylem Çözümlemesi.” SOBİDER-Sosyal Bilimler Dergisi, c. 3, s. 8, 2016, ss. 254-264.
18. Kaplan, Mehmet. Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar 3 Tip Tahlilleri. Dergâh Yayınları, 1996.
19. Kaya, Muharrem. Türk Romanında Destan Etkisi. Kesit Yayınları, 2015.
20. Kıran, Zeynel ve Ayşe Eziler Kıran. Dilbilime Giriş. Seçkin Yayınları, 2001.
21. Kocakaplan, İsa. “Battal Gazi Destanı’nda Kadın ve Aile.” dibace.net. Erişim 27 Mayıs 2025. https://www.dibace.net/kitaplik/battal-gazi-destaninda-kadin-ve-aile/
22. Köksal, Hasan. Battalnâmelerde Tip ve Motif Yapısı. Başbakanlık Basımevi, 1984.
23. Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. Akçağ Yayınları, 2009.
24. Metin, Mustafa. “Sözlü Anlatıların Bir Devamı Olarak Battal Gazi Filmlerinin Epik Karakteri Üzerine Tespitler.” Folklor Akademi Dergisi, c. 3, s. 2, 2020, ss. 347-380.
25. Ocak, A. Yaşar. “Battalname.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 5. Cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992, ss. 206-208. Erişim 19 Haziran 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/battalname
26. Ocak, A. Yaşar. “Battal Gazi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 5. Cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992, ss. 204-205. Erişim 19 Haziran 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/battal-gazi
27. Ölmez, Emine. Battal Gazi Destanı’nda Kadın Tipi ve Kadın Eğitimi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2021.
28. Özçelik, Mustafa. Seyyid Battal Gazi, Eskişehir Valiliği, 2009.
29. Taştan, Zeki. “Türk Halk Anlatı Geleneği İçinde Yer Alan Battal Gazi’nin Türk Romanındaki Yansımaları.” Arayışlar -İnsan Bilimleri Araştırmaları-, s. 16, 2006, ss. 25-40.
30. Timuroğlu, Senem. “Battal Gazi Destanı Adlı Filme Alaycı Dönüştürüm Bağlamında Bir Yaklaşım.” Millî Folklor, c. 17, s. 67, 2005, ss. 20-22.
31. Ulutürk, Yasemin. “Türk Romanında Destanî Bir Kahraman: Battal Gazi.” ANASAY, s. 4, 2018, ss. 37-46.
32. Vardar, Berke vd. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları, 2007.
33. Yılmaz, Atıf. Battal Gazi Destanı. Senaryo Ayşe Yılmaz-Atıf Yılmaz. Oyuncular Cüneyt Arkın, Fikret Hakan, Meral Zeren vd. DVD Fanatik Film, 2007. https://www.imdb.com/title/tt0182765/