OPTİK BİR SORUŞTURMA: DR. KALİGARİ’NİN DÖNÜŞÜ’NDE BAKIŞIN VE NESNENİN GÖSTERGEBİLİMSEL İNCELEMESİ

Abstract

Bu çalışma, Ahmet Oktay’ın bir kadının varoluş trajedisini anlattığı Dr. Kaligari’nin Dönüşü adlı tek şiirden oluşan eserini metin merkezli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. İncelemede yapısalcı göstergebilimin izlek, kod ve karşıtlık çözümlemesine dayalı yöntemi ile Roland Barthes’ın Camera Lucida’da fotoğraf üzerine geliştirdiği studium ve punctum kavramları birlikte kullanılmaktadır. Bir kitap boyutundaki tek bir şiirden oluşan metin; klinik uzamı çağrıştıran sahne parçaları, kendisine özgü nesne dikkati ve kayıt biçimleri aracılığıyla okuru poetik kurmaca bir bağlam içine yerleştirir. Oluşturulan bu bağlam, bakışın yönünü ve öznenin konumunu düzenleyen bir söylem alanı üretir. Çalışmada, bu kültürel bağlamın nesneler ve insanlar üzerinden nasıl kurulduğu metin içi göstergeler merkeze alınarak tartışılmaktadır. Diğer taraftan şiirin belirleyici etkisi, söz konusu bağlamın içinden kimi ayrıntıların öne çıkarılmasıyla oluşturulmuştur. Sayısal işaretler, tarih damgaları, tekil sözcükler, kısa ve sert kayıt cümleleri ve acil müdahale ifadeleri okuma sürekliliğini kesintiye uğratarak âdeta metin içerisinde sabitlenme anları oluşturur. Bu anlar, okuyucuda metnin “donmuş kadrajlar” hâlinde algılanmasına yol açan teknik düğümler olarak işlev görür. Çalışma, bu sabitlenme odaklarının metnin derin örgüsünde iç/dış, özne/nesne ve akış/kesinti karşıtlıklarıyla nasıl bağlandığını göstermeyi hedeflemektedir. Dolayısıyla Dr. Kaligari’nin Dönüşü’nün varoluş trajedisi tematik içeriğin yanı sıra, metnin gösterge düzeninin işleyişi ve okuma ritmini biçimlendiren teknik tercihleri ile de oluşturulduğu ileri sürülmektedir.

Keywords

• Ahmet Oktay
• Dr. Kaligari’nin Dönüşü
• göstergebilim
• bakış
• donmuş kadraj

AN OPTICAL INVESTIGATION: A SEMIOTIC ANALYSIS OF THE GAZE AND THE OBJECT IN DR. KALİGARİ’NİN DÖNÜŞÜ

Abstract

This study aims to examine Ahmet Oktay’s work, Dr. Kaligari’nin Dönüşü (Dr. Caligari’s Return), a single poem narrating a woman’s existential tragedy, using a text-centered approach. The analysis employs structuralist semiotics’ methods based on the analysis of isotopies, codes, and oppositions, combined with Roland Barthes’ concepts of studium and punctum, developed in Camera Lucida. The text, consisting of a single poem the length of a book, places the reader in a fictional yet culturally legible context through scene fragments reminiscent of a clinical space, its unique object attention, and recording forms. This created context produces a discursive field that regulates the direction of the gaze and the position of the subject. The study examines how this cultural context is established through objects and people, with a focus on textual signs. On the other hand, the poem’s decisive effect is created by highlighting certain details within its context. Numerical signs, date stamps, singular words, short, abrupt sentences, and urgent intervention expressions interrupt the flow of reading, creating moments of fixation within the text. These moments function as technical knots that cause the reader to perceive the text as “frozen frames”. The study aims to show how these focal points of fixation are linked to the text’s deep structure through oppositions of inside/outside, subject/object, and flow/interruption. Therefore, it is argued that the existential tragedy of The Return of Dr. Caligari is constructed not only through its thematic content but also through the functioning of the text’s signifying order and the technical choices that shape its reading rhythm.

Keywords

• Ahmet Oktay
• Dr. Kaligari’nin Dönüşü
• semiotics
• gaze
• frozen frame

References

1. Amery, Jean. Suç ve Kefaretin Ötesinde, Alt Edilmişliğin Üstesinden Gelme Denemeleri. Çeviren Cemal Ener, Metis Yayınları, 2015.
2. Aydın, Serdar. Yol Üstündeki Yazıcı, Ahmet Oktay Poetikası İçin Bir Yaklaşım. Mola Kitap, 2012.
3. Barthes, Roland. Camera Lucida, Fotoğraf Üzerine Düşünceler. Çeviren Reha Akçaya, Altıkırkbeş Yayınları, 1996.
4. Batur, Enis. “Neşter ve Kalemi. Dr. Kaligari’nin Dönüşüm Katmanları.” Varlık, s. 1094, 1998, ss. 17-21.
5. Benatar, David. Keşke Hiç Olmasaydık, Var Olmanın Kötülüğü. Çeviren Cansu Özge Özmen, Doğubatı Yayınları, 2023.
6. Ercan, Enver. “Ahmet Oktay ile Söyleşi.” Varlık, s. 1128, 2001, ss. 8-11.
7. Gasset, Ortega y. İnsan ve Herkes. Çeviren Neyire Gül Işık, Metis Yayınları, 2007.
8. Han, Byung-Chul. Şiddetin Topolojisi. Çeviren Dilek Zaptçıoğlu, Metin Yayınları, 2017.

9. Kayıran, Yücel. “Modernizmin Çatlatmasında İğvâ: Özerk-Komünist Düşünümsellik, Anti-Hümanist Durum, ‘Çoğul Özne’ Kairós’u ve Onto-Antropolojik Yıkım.” Kitap-lık, s. 163, 2012, ss. 22-55.
10. Oktay, Ahmet. Toplu Şiirler. Yapı Kredi Yayınları, 1995.
11. Rifat, Mehmet. Açıklamalı Göstergebilim Sözlüğü. Türkiye İş Bankası Yayınları, 2013.
12. Ünal, Hayriye. “Ahmet Oktay Şiirine ‘Dr. Kaligari’nin Dönüşü.’” Hece, s. 130, 2007, ss. 67-75.