MUSTAFA KUTLU HİKAYESİNDE MİMARİ MEKÂN KAVRAMININ TOPOETİK STRÜKTÜRÜ VE MİMARİ UNSURLARIN AÇIĞA ÇIKARDIĞI ANLAM

Abstract

Bu çalışma, Mustafa Kutlu’nun hikâyelerinde mimari mekânın anlatı içindeki işlevini topo-etik veya to-poetik (topo-poetik) bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Mustafa Kutlu hikâyelerinde mekân, olayların geçtiği fiziksel bir alana ek olarak etik, kültürel, toplumsal ve duygusal anlamların üretildiği çok katmanlı bir yapı olarak tasarlanır. Yazarın hikâyelerinde şehir, köy, ev, tren garı, cami, medrese, revak ve avlu gibi mimari mekân veya mimari unsurlar, karakterlerin şahsiyetini, ahlâkî duruşlarını ve toplumsal konumlarını görünür kılan unsurlar olarak kurgulanır. Ev içi mekânlar ve eşyalar (masa, perde, tv, radyo vb.) sınıfsal ayrımların, değerler karşısında bireysel yabancılaşmanın ve aile içi ilişkilerin sembolik göstergeleri haline gelir. Peyzaj unsurları ve bitkisel organizasyonun (ağaçlar, çiçekler) hafıza, değişme, dönüşme ve kayıp temalarıyla ilişkilendirildiği görülür. Çalışmada “topoetik” kavramı, mekânın topografik özellikleri ile poetik ve etik boyutlarının eşzamanlı olarak değerlendirilmesini mümkün kılan disiplinler arası bir kavramsal çerçeve olarak önerilmektedir. Çalışmada, Ya Tahammül Ya Sefer kitabı ve Hüzün ve Tesadüf kitabındaki konu ile ilişkili hikâyeler başta olmak üzere yine yazarın konu ile ilişkili denemeleri ve bazı hikâyelerine değinilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde, Hüzün ve Tesadüf hikâyesinin topo-etik tahlili ile tren garı mekânı ayrıntılı biçimde çözümlenmiş ve bu çözümleme sonucunda mekânın fiziksel dönüşümü ile karakterlerin kaderi ve toplumsal hafıza arasındaki paralellik ortaya koyulmuştur. Maurice Merleau-Ponty’nin fenomenolojik ve algısal mekân anlayışından hareketle Kutlu’nun hikâye mekânlarının özneyle birlikte sürekli “mekânlaştırılan” yapılar olduğu belirlenmiştir. Çalışmada, Mustafa Kutlu’nun hikâyelerinde mimari mekânın, geometrik düzleminin anlatı ile bütünleşerek etik/ahlâki bir sorumluluk ve varoluşsal bir tanıklık alanı olarak diyalojik bir işlev gördüğü yazarın Şehir Mektupları ve Akasya ve Mandolin çalışmalarındaki görüşleri ile paralel bir okuma neticesinde tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, nitel araştırma yöntemi kapsamında “doküman incelemesi” ve “metin çözümlemesi” yöntemleri kullanılan çalışma, kurgusal veya kurgusal olmayan metinlerin tahlili için topoetik kavramı ile okuma noktasında yeni bir tahlil önerisi sunmayı amaçlamaktadır.

Keywords

• topoetik
• hikâye
• mekân
• Hüzün ve Tesadüf
• Mustafa Kutlu
• Ya Tahammül Ya Sefer

THE TOPOETHIC STRUCTURE OF ARCHITECTURAL SPACE IN MUSTAFA KUTLU’S STORIES AND THE MEANINGS REVEALED THROUGH ARCHITECTURAL ELEMENTS

Abstract

This study aims to examine the function of architectural space in the narratives of Mustafa Kutlu from a topo-ethical or topo-poetic perspective. In Kutlu’s stories, space is designed not only as a physical setting where events take place, but also as a multilayered structure in which ethical, cultural, social, and emotional meanings are produced. Architectural spaces and elements such as the city, village, house, train station, mosque, madrasa, arcade, and courtyard are constructed as components that render the characters identities, moral stances, and social positions visible. Interior spaces and objects such as tables, curtains, televisions, radios, and similar items become symbolic indicators of class distinctions, individual alienation, and intra-family relations. Landscape elements and vegetal organization, including trees and flowers, are associated with themes of memory, change, transformation, and loss. In this study, the concept of “topoethics” is proposed as an interdisciplinary conceptual framework that enables the simultaneous evaluation of the topographical, poetic, and ethical dimensions of space. The analysis primarily focuses on stories related to the subject in the books “Ya Tahammül Ya Sefer” and “Hüzün ve Tesadüf”, while also referring to the author’s relevant essays and selected stories. In the fourth chapter, a detailed topoethical analysis of the story “Hüzün ve Tesadüf” is presented, with particular emphasis on the train station as a spatial construct. This analysis reveals a parallel between the physical transformation of space and the fate of the characters, as well as collective memory. Drawing on Maurice Merleau-Ponty’s phenomenological and perceptual understanding of space, the study determines that Kutlu’s narrative spaces are structures that are continuously spatialized together with the subject. Furthermore, it is argued that in Kutlu’s stories, architectural space integrated with the narrative plane functions dialogically as a domain of ethical responsibility and existential witnessing. This interpretation is supported through a parallel reading of the author’s views in “Şehir Mektupları” and “Akasya ve Mandolin”. In this context, this study which employs the methods of “document review” and “text analysis” within the framework of qualitative research aims to propose a new analytical approach to the interpretation of fictional and non-fictional texts through the concept of topoetics.

Keywords

• topoethic
• story
• space
• place
• Hüzün ve Tesadüf
• Mustafa Kutlu
• Ya Tahammül Ya Sefer

References

1. Bachelard, Gaston. Mekânın Poetikası. Çeviren Alp Tümertekin, İthaki Yayınları, 2014.
2. Cansever, Turgut. Şehir ve Mimari Üzerine Düşünceler. Ağaç Yayıncılık, 1992.
3. Cündioğlu, Dücane. Mimarlık ve Felsefe. Kapı Yayınları, 2012.
4. Cordan, Özge. “Bir Palimpsest Olarak İç Mekân.” Yapı Dergisi, No: 450, ss. 25-28. Web. https://yapidergisi.com/bir-palimpsest-olarak-ic-mekan/
5. Çağrıcı, Mustafa. “Ahlâk” maddesi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahlak Web. 5 Ocak 2026
6. Diggle, James, et al., editors. The Cambridge Greek Lexicon. Cambridge University Press, 2021. 2 vols.
7. Dillon, Sarah. Palimpsest: Edebiyat, Eleştiri, Kuram. Çeviren Ferit Burak Aydar, Koç Üniversitesi Yayınları, 2017.
8. Elçi, İnci Handan. Roman ve Mekân: Türk Romanında Ev. Arma Yayınları, 2003.

9. “Etik” maddesi, https://www.nisanyansozluk.com/kelime/etik Web. 20 Mart, 2026
10. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. Yapı - Endüstri Merkezi Yayınları, 1979.
11. Hesse, Hermann. Ağaçlar. Çeviren Ahmet Zeki Yılmazer, Kolektif Kitap, 2019.
12. Kanter, M. Fatih. “İnsan Zaman Mekân Üçgeninde Deneme Yazarı Olarak Mustafa Kutlu.” Aynanın Sırrı: Mustafa Kutlu Sempozyum Bildirileri, Editör M. Fatih Andı ve B. Aslan, Kültür Sanat Basımevi, 2013, ss. 199-205.
13. Karay, Refik Halit. Ağaç ve Ahlâk. İnkılap Yayınları, 2015.
14. Karataş, Turan. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü. İz Yayıncılık, 2001.
15. Kerman, Zeynep. “Halit Ziya’nın Romanlarında Karakter Yaratma Usulü Olarak Mekân Kullanımına Bir Bakış.” Türk Dili Dergisi (Halit Ziya Uşaklıgil Özel Bölümü), s. 529, 1996, ss. 116-120.
16. Korkmaz Ramazan ve Veysel Şahin, Editörler. Romanda Mekân: Romanda Mekân Poetiği ve Çözümlemeler. Akçağ Yayınları, 2021.
17. Kuban, Doğan. Mimarlık Kavramları. Yem Yayınları, 2002.
18. Kuçuradi, loanna. Etik. Meteksan, 1988.
19. Kuran, Şeyma. “Hikâyede Önsemenin Etkisi.” Metin Tahlilinde Yeni Yaklaşımlar I. Editör S. Çıkla ve Ş. Büyükkavas Kuran, Çolpan Yayınları, 2022, ss. 31-42.
20. Kutlu, Mustafa. Yokuşa Akan Sular. Dergâh Yayınları, 2022.
21. Kutlu, Mustafa. Ya Tahammül Ya Sefer. Dergâh Yayınları, 2011.
22. Kutlu, Mustafa. Akasya ve Mandolin. Dergâh Yayınları, 2010
23. Kutlu, Mustafa. Hüzün ve Tesadüf. Dergâh Yayınları, 2009.
24. Kutlu, Mustafa. Şehir Mektupları. Dergâh Yayınları, 2006.
25. Merleau-Ponty, Maurice. Görünür ile Görünmez. Çeviren Hanife Güven, Doğu Batı Yayınları, 2023.
26. Merleau-Ponty, Maurice. “Dünyamız Tamamlanmamış Bir Eser…”. Cogito, s. 88, 2017, ss. 20-29.
27. Merleau-Ponty, Maurice. Algının Fenomenolojisi. Çeviren Emine Sarıkartal ve Eylem Hacımuratoğlu, İthaki Yayınları, 2016.
28. Merleau-Ponty, Maurice. Algılanan Dünya. Çeviren Ömer Aygün, Metis Yayınları, 2014.
29. Morris, David. The Sense of Space. Dennis J. Schmidt, Editor, State University of New York Press, 2004.
30. Niğdeli, Zeynep Fatma. Palimpsest Mekânların Algı ve Kültürel Bellek Üzerinden Kiliseden Dönüştürülen Camiler Örneğinde İncelenmesi: Ayasofya Camii. Yayımlanmamış doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2024.
31. Pallasmaa, Juhani. Tenin Gözleri Mimarlık ve Duyular. Çeviren Aziz Ufuk Kılıç, Yem Yayınları, 2022.
32. Pieper, Annemarie. Etiğe Giriş. Çeviren Veysel Atayman-Gönül Sezer, Ayrıntı Yayınları, 1999.
33. Perec, Georges. Mekân Feşmekân. Çeviren Ayberk Erkay, Everest Yayınları, 2017.
34. Rasmussen, Steen Eiler. Yaşanan Mimari. Çeviren Ömer Erduran, Remzi Kitabevi, 2021.
35. Tally, Robert T., Jr. Mekânsallık. Çeviren Emel Aras, Hece Yayınları, 2020.
36. Tally, Robert T., Jr. Topophrenia: Place, Narrative, and the Spatial Imagination. Indiana University Press, 2018.
37. Tarakçı, Gülsüm. “İki Roman Örneğinde Milli Roman.” Hece Dergisi (Türk Romanı Özel Sayısı), s. 65-66-67-II, 2017, ss. 584-599.
38. Tuan, Yi-Fu. Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values. Prentice-Hall, 1974.
39. Tuan, Yi-Fu. Space and Place: The Perspective of Experience. University of Minnesota Press, 1977.
40. Tümer, Gürhan. Mimarlık-Edebiyat İlişkileri Üzerine Bir Deneme. Matbaa Kavram, 1982.
41. Türkçe Sözlük 2. Cilt, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1983.
42. Tosun, Necip. “Mustafa Kutlu’nun Öykülerinde İki Temel Öğe.” Mustafa Kutlu Kitabı, Hazırlayanlar: K. Aykut ve N. Özcan, Nehir Yayınları, 2001, ss. 136-156.
43. Uçman, Abdullah. “Mustafa Kutlu Hikayeciliğinde Dönüşüm: ‘Ya Tahammül Ya Sefer’i Okurken.” Aynanın Sırrı: Mustafa Kutlu Sempozyum Bildirileri, Hazırlayanlar: Fatih Andı ve Bahtiyar Aslan, Küçükçekmece Belediyesi, 2012.
44. Yıldız, Alpay Doğan. Mustafa Kutlu Hikâyeciliği Hikmet ve Ahenk. Dergâh Yayınları, 2019.