Ortaokul Öğrencilerinin Distopik Çocuk Romanlarını Okuma Deneyimleri Üzerine Bir Araştırma

Abstract

Distopik edebiyat, okuru dünyanın geleceğine ilişkin olası olumsuz senaryolar, cehennemvari kurgular, küresel felaketler ve dramatik sonuçlarla karşı karşıya getirerek uyaran ve mevcut koşullara eleştirel bir bakış geliştirmesini sağlayan yazınsal bir türdür. Bu tür yapıtların ahlaksal gündeminde teknolojik gelişmeler, salgın hastalıklar, çevre kirliliği, otoriter rejimler, yapay zekâ ve iklim krizi gibi güncel sorunlar yer almaktadır. Aynı zamanda bireysel, toplumsal, psikolojik, ekonomik, biyolojik ve politik boyutlarıyla geleceğin nasıl şekilleneceğine dair sorular çocuk okurun karşısına çıkmaktadır. Çocuklara seslenen distopik anlatılar çocuğun çok boyutlu gelişiminde işlevsel bir rol üstlenerek mikro düzeyde bireyin, makro düzeyde ise insan türünün karşılaşabileceği sorunları sezmesine olanak tanır. Bu çalışmanın amacı, ortaokul öğrencilerine okutulan 4 distopik romana ilişkin ortaokul öğrencilerinin okuma deneyimlerini ortaya koymaktır. Araştırma, temel nitel araştırma deseniyle yapılandırılmış olup veriler, yarı yapılandırılmış görüşme formları ve öğrenci günlükleri aracılığıyla toplanmıştır. Çalışma grubunu 13 ortaokul öğrencisi oluşturmaktadır. Elde edilen verilerin çözümlenmesinde içerik analizi yöntemi kullanılmış ve analiz sürecinde MAXQDA 2022 yazılımından yararlanılmıştır. Bulgular öğrencilerin distopik romanları hak ve hukuk, doğa ve iklim ile dijital çağ sorunları çerçevesinde değerlendirdiklerini, karakterler ve kurgusal evrenlerle duygusal bağ kurduklarını ve distopik anlatıların çocuk okurda yerel ve küresel sorunlara yönelik duyarlık, farkındalık ve çözüm odaklı düşünme becerilerini geliştirdiğini göstermektedir.

Keywords

• Çocuk edebiyatı
• distopik roman
• okuma deneyimi
• duyarlık.

Ethical Statement

Bu araştırma için gerekli etik kurul izni, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Yayın Etik Kurulu tarafından 23.12.2022 tarihli toplantıda alınmıştır. Araştırma, 2022/26 oturum sayılı ve 10 numaralı toplantıda, Karar No: 2022/26-03 ile değerlendirilmiş ve Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kuralları çerçevesinde herhangi bir sakınca bulunmadığına oy birliğiyle karar verilmiştir.

A Study on Secondary School Student’s Reading Experiences of Dystopian Children’s Novels

Abstract

Dystopian literature is a genre that confronts readers with possible negative future scenarios, global catastrophes, and dramatic consequences, thereby encouraging a critical perspective on present conditions. Its moral agenda often addresses contemporary issues such as technological developments, pandemics, environmental pollution, authoritarian regimes, artificial intelligence, and the climate crisis. Through these themes, child readers are invited to question how the future may be shaped across individual, social, psychological, economic, biological, and political dimensions. Dystopian narratives for children support multidimensional development by helping them recognize potential problems at both individual and global dimensions. The study was designed within a basic qualitative research framework, and the data were collected through semi-structured interview forms and student journals. Content analysis was employed to analyze the data, and MAXQDA 2022 software was utilized during the analysis process. The study group consisted of 13 secondary school students. The findings indicate that students evaluated dystopian novels within the frameworks of rights and justice, nature and climate, and issues of the digital age; that they established emotional connections with the characters and fictional worlds; and that dystopian narratives fostered sensitivity, awareness, and solution-oriented thinking skills regarding local and global issues among young readers.

Keywords

• Children’s literature
• dystopian novel
• reading experience
• sensitivity.

Ethical Statement

The ethical approval required for this research was obtained from the Van Yüzüncü Yıl University Social and Humanities Publication Ethics Committee at its meeting held on 23 December 2022. The study was reviewed at the session numbered 2022/26 and the 10th meeting, and it was unanimously decided, under Decision No. 2022/26-03, that the research posed no ethical concerns within the framework of the Social and Humanities Ethical Principles

References

1. Akyüz, M. (2018). Çocuk edebiyatının temel ilkeleri açısından Muzaffer İzgü'nün çocuk romanlarındaki karakterler. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 6(15), 305-318. https://izlik.org/JA73DH48GE https://izlik.org/JA73DH48GE
2. Alagöz, A. (2023). Dilge Güney'in eserlerinin çocuk gerçekliği bağlamında incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
3. Altar, H. (2018). Doris Lessing'in Hayatta Kalma Güncesi ve Tahsin Yücel'in Gökdelen adlı romanlarında modernite eleştirisi olarak distopya. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Osmangazi Üniversitesi.
4. Altunbay, M. ve Çakır, E. (2018). Çocuk edebiyatı ürünlerinde savaş ve göç olgusu (“Uçurtma Avcısı” ve “Kuş Olsam Evime Uçsam” adlı eserler örneklemi). Sakarya University Journal of Education, 8(2), 96-110. https://doi.org/10.19126/suje.380058 https://doi.org/10.19126/suje.380058
5. Altunkaynak, M. (2018). İlkokul öğrencilerinin kitap seçimine ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 13(19), 101-117. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.
6. Arıcı, A. F. (2005). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerinin okuma durumları (beceri-ilgi-alışkanlık-eğilim) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
7. Aslan, C. (2021). Çocuk edebiyatı ve duyarlık eğitimi. Pegem Yayıncılık.
8. Aslan, C., & Burgul Adıgüzel, F. (2024). What do children’s books say to adults? Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 57(2), 531-538. https://doi.org/10.30964/auebfd.1309081 https://doi.org/10.30964/auebfd.1309081

9. Atasoy, E. (2020). Distopik kurgu ve ümitvar distopya bağlamında ütopyacılık geleneği. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 19(3), 1135-1147. https://doi.org/10.21547/jss.715654 https://doi.org/10.21547/jss.715654
10. Aytan, T., & Güngör, B. (2018, 19–20 Ekim). Behiç Ak’ın çocuk kitaplarında modernite ve teknoloji eleştirisi. V. Uluslararası Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, İstanbul, Türkiye.
11. Balcı, A. (2009). İlköğretim 8. sınıf öğrencilerinin okuma alışkanlık ve ilgileri üzerine bir araştırma (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi.
12. Balcı, A. (2013). Sosyal bilimlerde araştırma. Pegem Akademi.
13. Barış, T. (2022). Şöhret Doğruyol Sağbaş’ın Ütopyaya Yolculuk ile Androtopyaya Yolculuk adlı eserlerinde teknolojiye bağlı bilim-kurgu ve ütopik-distopik unsurların kullanılışı. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12(24), 279-299. https://doi.org/10.33207/trkede.1118892 https://doi.org/10.33207/trkede.1118892
14. Bayraktar, B. (2021). İklim-kurgu ve distopik bir öykü olarak “Günübirlikçiler". Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(2), 574-597. https://doi.org/10.32321/cutad.973589 https://doi.org/10.32321/cutad.973589
15. Bilgin, S. (2020). Çağdaş çocuk edebiyatı eserlerinde teknolojinin sunuluş biçimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi.
16. Booker, M. K. (2018, Ekim–Kasım). Distopya ve ütopya. Notos Öykü, 35–46.
17. Bozkaplan, D. İ. (2010). 1990–2008 arası çocuk edebiyatımızda fantastik ve bilim-kurgu romanlar üzerinde bir inceleme (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
18. Bulut, S. (2018). Çocuk edebiyatına sığınanlar: Zorunlu göç hikâyeleri. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 8(14), 383-410. https://doi.org/10.26466/opus.406296 https://doi.org/10.26466/opus.406296
19. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Şirin, K., ve Demirel, F. (2013). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
20. Canlı, S., ve Aslan, C. (2018). Çetin Öner’in “Gülibik” adlı çocuk romanının yapısal ve eğitsel ilkeler açısından incelenmesi. Elementary Education Online, 17(2), 812-833. http://ilkogretim-online.org.tr/ http://ilkogretim-online.org.tr/
21. Coşkuner, B. (2019). James Graham Ballard'ın Gökdelen adlı eserinin distopya ışığında incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi.
22. Çelik, A. B. (2010). Distopyalarda iletişim araçlarının kullanımı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi.
23. Çelik, H. & Fırat, H. (2020). Çocuk hikâye ve romanlarında çocuk gerçekliği: Sevim Ak örneği. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(1), 94-109. https://izlik.org/JA79AD92FC https://izlik.org/JA79AD92FC
24. Çiğdem, S. (2006). İlköğretim öğrencilerinin okuma ilgi ve alışkanlıklarının analitik olarak incelenmesi ve değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi.
25. Demirtaş, E. Ö. (2021). Koray Avcı Çakman'ın öykü ve romanlarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
26. Deniz, E. (2015). Ortaokul öğrencilerinin kitap okuma alışkanlıkları. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 3(2), 46-64. https://tr.kezana.net/Reader/Article/4HbamQBicLSx2IusqZtYNQ
27. Doğan, S. (2019). Mavisel Yener’in “Dolunay Dedektifleri” roman dizisinde çocuk gerçekliği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi.) Uşak Üniversitesi.
28. Düzenli Gür, F. (2021). “Dünya Çocukların Olsa” ve “Işın Çağı Çocukları” adlı yapıtların bilimkurgu ve çocuk edebiyatı bağlamında incelenmesi. Çocuk Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 4(1), 1-20. https://doi.org/10.47935/ceded.897239 https://doi.org/10.47935/ceded.897239
29. Düzsöz, E. (2022). Distopya yazınını Amerikan tarihi üzerinden okumak: Demir Ökçe romanı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
30. Efe, Z. (2023). Çocuk ve gençlik edebiyatında distopik kurgu incelemesi: Açlık Oyunları örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mersin Üniversitesi.
31. Erdem, A. Ü., Aydos, E. H., ve Çoban, A. (2017). Resimli çocuk kitaplarında yer alan olumsuz duygular ve karakterlerin kullandığı baş etme stratejileri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 914-931. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2017.17.30227-326606
32. Ergeç, Z. (2020). Oya Baydar'ın" Köpekli Çocuklar Gecesi" adlı romanı üzerine ekoeleştirel bir okuma. Söylem Filoloji Dergisi, 5(1), 176-189. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.720996
33. Ermiş, A. Ş. (2023). İmgelerden toplumsala bir akış: distopik kurmaca ve Omniscient dizisinde gözetim-imge. Pamukkale Üniversitesi İletişim Bilimleri Dergisi, 2(1), 20-45. https://izlik.org/JA97XU43HY
34. Gönen, M. (2017). Çocuk edebiyatı yazarı ve çizeri olarak Feridun Oral'ın çocuk edebiyatımızdaki yeri ve eğitsel değerler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kocatepe Üniversitesi.
35. Günal, H. (2015). Distopik filmler üzerinden mekansal okumalar (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
36. İncebacak, Z. ve Öztürk, Y. (2018). Miyase Sertbarut'un Kapiland üçlemesinin değerler eğitimi açısından incelenmesi. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi(19), 105-136. http://dx.doi.org/10.22464/diyalektolog.262
37. İskender, H. (2017). Distopik romanların gençlik edebiyatındaki yeri üzerine bir değerlendirme. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 431-448. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.298129
38. Karadayı, F. (2019). Bilim ve sanat merkezlerine devam eden 5, 6, 7 ve 8. sınıf öğrencilerinin okuma alışkanlık ve eğilimlerinin belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
39. Karakoç, M. (2005). Lise birinci sınıf öğrencilerinin okuma ilgi ve alışkanlıkları üzerine bir inceleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
40. Kavas, F. (2020). Çağdaş sanatta ütopya ve distopya. İksad Yayınevi.
41. Kirazlı, N. (2018). Behiç Ak'ın çocuk edebiyatı yapıtlarının çocuğa görelik açısından düzenlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
42. Kırgız, Ş. (2019). Gelenekten geleceğe: Ernst Junger'in Glaserne Bienen adlı eserinde distopik kurgu. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 63, 35-49. https://izlik.org/JA82BF48JW
43. Koçak, D. C. (2018). Ankara ilindeki üniversitelere bağlı anaokullarında bulunan 2005–2017 yılları arasında basılmış resimli öykü kitaplarının duygusal okuryazarlık açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi.
44. Mut, G., & Gelişli Y. (2021). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin okuma alışkanlığının oluşmasında etkili olan faktörlere ilişkin görüşleri. Muallim Rıfat Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(1), 92-113. https://izlik.org/JA76HZ37ER
45. Öztürk, A. S. (2021). Ütopya ve distopya edebiyatının toplumsal temelleri ve eleştirel kimliği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Akdeniz Üniversitesi.
46. Pala, N. S. (2023). Distopyalarda toplumun geleceği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi.
47. Serin, N. (2022). Özgür Balpınar'ın eserlerine ekoeleştirel bir yaklaşım. Türkbilig, 2022(44), 135-152. https://izlik.org/JA89LK52HT
48. Serttaş, A. (2018). Sinemada yabancılaşma ve teknoloji temalı distopya: siberpunk anlatı. TRT Akademi, 3(5), 344-360. https://izlik.org/JA26AN38ML
49. Sever, S. (2019). Çocuk ve edebiyat. Tudem Yayınları.
50. Süğümlü, Ü., & Eraslan, A. (2019, 26–29 Ekim). Bilgin Adalı’nın “Zaman Bisikleti” öykü serisinin merak unsuru bakımından incelenmesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Uluslararası 100. Yıl Eğitim Sempozyumu, Samsun, Türkiye.
51. Şen, E. (2016). Çocuk yazınında “umut” ve “mutlu son” ilişkisi üzerine bir inceleme. Çocuk ve Medeniyet, 1(1), 137–150. https://izlik.org/JA79ZF76WF https://izlik.org/JA79ZF76WF
52. Şen, E. (2021). Çocuk edebiyatında kurmaca gerçeklik. Nobel Akademik Yayıncılık.
53. Şen, E. (2022). Çocuk ve gençlik edebiyatında distopya ve pedagojik boyutu (“Adı Sıfır” adlı yapıtın incelenmesi). Uluslararası Çocuk Sempozyumu, Sinop, Türkiye.
54. Şen, E., & Karagül, S. (2021). A study of secondary school students’ perceptions of fictional characters. International Journal of Educational Methodology, 7(3), 433–446. https://doi.org/10.12973/ijem.7.3.433
55. Şen Sönmez, Ü. (2020). Bir ekodistopya olarak Köpekli Çocuklar Gecesi’nde ekomarksizmin izleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 389-424. https://doi.org/10.26650/TUDED2020-0009
56. Şimşek, T., & Çiftçi, F. (2021). Mültecilik temalı çocuk edebiyatı ürünlerinin 7. sınıf Türkçe derslerinde öğrencilerin mültecilere yönelik tutumlarına etkisi. Millî Eğitim Dergisi, 50(1), 715–742. https://doi.org/10.37669/milliegitim.960194
57. Taherdoost, H. (2026). Navigating qualitative research (A comprehensive guide to methods and practices). Routledge.
58. Tamer, H. Y. (2022). Dijitopya: Teknoloji, yönetim ve emek bağlamında ütopyalar ve distopyalar. Kamu Yönetimi ve Teknoloji Dergisi, 4(1), 13–37. https://izlik.org/JA49FP36FZ
59. Tekşan, K., Acar, F., & Yiğit, M. S. (2012). Çocuk edebiyatı eserlerine çocukların penceresinden bakış. İçinde S. Sever ve diğerleri (Haz.), 3. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildiri Kitabı (ss. 937–945). Ankara Üniversitesi Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Uygulama ve Araştırma Merkezi (ÇOGEM).
60. Türkben, T., & Avan, H. G. (2020). Michael Ende’nin Momo adlı eserin çocuk edebiyatının temel ilkeleri açısından incelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(2), 451–467. https://izlik.org/JA45EC42ZF
61. Yağmur, S. (2019). Türk çocuk edebiyatında doğa-çocuk (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi.
62. Yavuzaslan, H. (2022). Distopyaların değerlerin aktarımı açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
63. Yeşil, S. Ş. (2023). Karanlık şehirler, kent distopyaları ve ümitvar açılımları: Abluka, “Üçüncü Çocuk”, Körfez (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi.
64. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
65. Yıldız, Ç. (2009). İlköğretim öğrencilerinin çocuk kitaplarına ilişkin görüşleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi.
66. Yılmaz, H. D. (2017). Koray Avcı Çakman'ın eserlerinde çocuklara yönelik ekoeleştirel iletiler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erzincan Üniversitesi.
67. Yiğit, M, & Süğümlü, Ü. (2022). Türk ve çeviri çocuk romanlarının merak unsuru açısından incelenmesi. Uluslararası Çocuk Edebiyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(2), 35-57. https://izlik.org/JA36MS24WL
68. Yurtbakan, E. (2017). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin okuma alışkanlıklarının belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi.
69. Zengin, N. (2003). Gençlerin okuma alışkanlıklarını belirlemeye yönelik bir çalışma hakkında. Türklük Bilimi Araştırmaları, 13, 131-149. https://izlik.org/JA98BK63BZ