Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığındaki Mezar Taşlarında Semerkant’tan Ahlat’a Göçün Somut Verileri

Year 2025, Issue: 70, 14 - 27, 21.12.2025

Yalçın Karaca , Duygu Daniş Marufoğlu , Hüseyin Şan

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1678052

Abstract

“Kubbetü’l-İslam” unvanına sahip olan Ahlat, Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Murat-Van Bölümü’nde yer almaktadır. Araştırmalar Ahlat’ın birçok kültüre ev sahipliği yaptığını göstermiştir. Bu kültürlere ait kalıntılar, deprem ve savaş gibi nedenlerden dolayı tahribata uğramış olmakla birlikte çoğunluğu günümüze ulaşmıştır. Bunların başında; Harabe Şehir, Mağara Evleri, Madavans Vadisi, Osmanlı Sahil Kalesi, Eski Ahlat Şehri Kalesi, Ulu Cami, Çifte ve Küçük Hamam, Bezirhane, Türbe ve Kümbetler gelmektedir. Ahlat asıl ününü ise bölgede bulunan Türk-İslam Dönemi’ne ait mezar taşlarından almaktadır. Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı 210.000 m2 alanıyla Ahlat’taki altı tarihi mezarlık içerisinde en büyüğüdür. Mezar taşları üzerinde; meslek grupları, tarihi kişilikler, döneminde kullanılan lakap ve unvanlar, medfunun ölüm nedeni, ölüm tarihi ve nereden geldiği gibi birçok konu hakkında bilgi yer almaktadır. Elde edilen bu bilgiler doğrultusunda; Semerkant’tan Ahlat’a göç ettiği bilgisi yer alan iki adet mezar taşı araştırmamızın konusunu oluşturmaktadır. Liken temizliği sonucu kitabeler çözümlenebilmiştir. İki mezar taşında Muhammed Fahreddin oğlu Şemseddin ile Emir Hasan Kızı Fatma’nın Semerkant’lı olduğunun somut verilerle ortaya çıkarılması önemlidir. Bu çalışma 13. yüzyıl ve sonrası gerek Van Gölü Havzası gerekse uzak coğrafyalardan Ahlat’a olan ilgi ve göçe dair bütüncül bakış açısını yakalamamız açısından katkı sağlayacaktır. Bu dönemde Ahlat’ın her yönden gelişmişliği göç için bu şehrin seçilmesinde önemli rol oynamıştır.

Keywords

Ahlat , Selçuklu Meydan Mezarlığı , Semerkant , mezar taşları , göç

Concrete Data of Migration from Samarkand to Ahlat on Tombstones in Ahlat Seljuk Square Cemetery

Abstract

Ahlat, which has the title of “Kubbetü'l-Islam”, is located in the Upper Murat-Van Section of the Eastern Anatolia Region. Research has shown that Ahlat was home to many cultures. Although the ruins of these cultures have been destroyed due to earthquakes and wars, most of them have survived to the present day. The most important of these; Ruin City, Cave Houses, Madavans Valley, Ottoman Coastal Castle, Old Ahlat City Castle, Great Mosque, Double and Small Baths, Bezirhane, Tombs and Kümbetler. Ahlat gets its real fame from the tombstones belonging to the Turkish-Islamic Period in the region. Ahlat Seljuk Square Cemetery is the largest of the six historical cemeteries in Ahlat with an area of 210,000 m2. On the tombstones; there is information on many subjects such as occupational groups, historical personalities, nicknames and titles used in the period, the cause of death of the deceased, the date of death and where he came from. In line with this information; two gravestones with the information that the deceased migrated from Samarkand to Ahlat constitute the subject of our research. The inscriptions could be analyzed as a result of lichen cleaning. It is important to reveal that Muhammad Fahreddin son Şemseddin and Emir Hasan daughter Fatma were from Samarkand with concrete data. This study will contribute to a holistic view of the interest in and migration to Ahlat from both the Lake Van Basin and distant geographies in the 13th century and beyond. In this period, the development of Ahlat in every aspect played an important role in the selection of this city for migration.

Keywords

Ahlat , Seljuk Square Cemetery , Semerkant , tombstones , migration.

References

• Aksoycuk, N. (2023). Timurlular Devrinde Semerkant (1370-1506) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Aydınlı, O. (2011). Semerkant Tarihi – Fethinden Samanilerin Yıkılışına Kadar. İSAM Yayınları.
• Çalış, E. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığında Bulunan Babacan bin Toman İmzalı Bir Mezar Taşı. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,18, 177-192.
• Çeşmeli, İ. (2002). Semerkant Şehrinin Antik Dönemden 19. Yüzyıla Kadar Olan Fiziksel Gelişimi. Sanat Tarihi Yıllığı, 15, 57-90.
• Dalmiş, E. (2021). Ortaçağ’da Ahlat [Yayınlanmamış doktora tezi]. Adıyaman Üniversitesi.
• Elmastaş, N. (2008). Ahlat İlçesi’nde Tarımsal Arazi Kullanımı. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 479-501.
• Gökçe, M. ve Tombuloğlu, T. (2018). 10. ve 15. Yüzyıl Seyyahlarının İzlenimlerinde Semerkand. History Studies,10, 131-144.
• Hüsrev, N. (1994). Sefername. (A. Terzi, Çev.). MEB Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1967). Karahan, R., Tekin, R., Kulaz, M., Reisoğlu, S., İgit, İ., Oral, M. ve Alp, A. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve Mezar Taşları. (1.baskı). Dijital Baskı Merkezi.
• Karahan, R.ve Kulaz, M. (2021). Ahlat Meydan Mezarlığı’nda Bulunan Bir Grup Mezar Taşının Liken Temizliği ve Epigrafik Çözümlemeleri Üzerine Bir Değerlendirme. Van İnsani Ve Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 23-56.
• Karamağaralı, B. (1992). Ahlat Mezar Taşları. (1.baskı). Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Karamağaralı, B. (2007, 04-07 Eylül ). Mezar Taşlarına Göre XII.- XV. Yüzyıllarda Ahlat Kültürü [Bildiri sunumu]. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
• Kılıç, O. (1999). XVI yüzyılda Adilcevaz ve Ahlat (1534-1605).(1.baskı).Tamga yayıncılık.
• Kulaz, M. ve Daniş, D. (2022). Ahlat’ta Kazı ve Restorasyon Çalışmaları. M. Kulaz, E. Çalış (Ed.), Recai Karahan Armağanı. (1. baskı s.291-308) içinde. Berikan Yayınevi.
• Kulaz, M. ve Daniş, D. (2023). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Esed Bin Bergi İmzalı Mezar Taşı Üzerine Bir Değerlendirme. Van İnsani Ve Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 1-12.
• Kulaz, M. ve İgit, İ. (2022). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Tarihin Görgü Tanıkları Ayağa Kalkıyor, (1.baskı). Azım Matbaacılık.
• Kulaz, M. ve Karaca, Y. (2022). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Sanatkâr Hasan Bin Yusuf ve Eserleri. Van İnsani Ve Sosyal Bilimler Dergisi- VİSBİD, 4, 41-57.
• Özdal, N.A. (2022). Ortaçağ’da Ahlat Şehrinin Ekonomik Potansiyeli, Tarihten Bugüne Kapılar Açan Şehir: Ahlat Uluslararası Sempozyumu, Atatürk Kültür, Dil Ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Sümer, F. (1986). Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar. Belleten Dergisi, 50, 447-194.
• Sümer, F. (1998). Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri.(1.baskı).Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Taka, M. (2021). Timurlular Devrinde Semerkant [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Tekin, E. (2019). Ortaçağ’da Ahlat’ta Türk Medeniyeti [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
• Tekin, R. (2018). Türk Tarihinde Ahlat. (1.baskı). Gece Kitaplığı Yayınevi.
• Yılmaz Vurgun, S. (2016). Buhara Emirliğinin İki Önemli Şehri: Buhara ve Semerkant. Uluslararası Türk Tarihi Araştırma Dergisi, Cilt:1, Sayı:1, Sayfa 138-157.