Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Çift Başlı Ejder Motifli Mezar Taşı

Abstract

Gevaş Selçuklu Mezarlığı, 50.000 m²’lik alana yayılmaktadır. Bu mezarlıkta, özellikle 2022’den itibaren gerçekleştirilen kazı çalışmaları sonucunda tespit edilen mezar taşı sayısı 1.000’i bulmuştur. Her biri ayrı bir sanat eseri niteliği taşıyan bu mezar taşları, kendi döneminin kültürel ve sanatsal üslubunu yansıtan özellikler taşımaktadır. Gevaş Selçuklu mezar taşlarının her biri, farklı süsleme programlarına ve çeşitli süsleme özelliklerine sahiptir. Taşlar oldukça zengin bir motif çeşitliliğiyle süslenmiştir. Bunlardan biri de ejder motifli mezar taşıdır. Ejder motifinin kullanımı çağlar boyunca görülmektedir. Birçok kültürde yer alan ejder motifi, inanç sistemlerine ve yaşam koşullarına bağlı olarak her medeniyette farklı şekilde ele alınmış ve yorumlanmıştır. Ejder motifi, Türk kültüründe Asya kökenli olmakla birlikte, İslamiyet’le birlikte Türk İslam sanatına entegre edilmiştir. Bu motif, Türk halı, kilim, minyatür ve mimari süslemelerde sıkça karşımıza çıkmaktadır. Türk sanatında ejder motifi, özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde güç, koruma ve kudretin sembolü olarak kullanılmıştır. Kötü güçleri simgeleyen özelliklerine rağmen, daha çok koruyucu bir figür olarak öne çıkmıştır. Türk sanatında ejder motifi, hem estetik değerler hem de mitolojik ve kültürel anlamlar taşıyan önemli bir unsurdur. Bu çalışmada, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda bulunan ve farklı bir tipolojiye sahip olan "Miran oğlu Yusuf Usta" kitabeli ejder motifli mezar taşı birçok açıdan ele alınmayı amaçlamaktadır. Bu itibarla, çalışma söz konusu mezar taşının da bulgularından yola çıkarak, mezar taşlarının sanatsal ve kültürel öneminin yanı sıra, Türk İslam sanatındaki yerini belgelemeyi hedeflemektedir.

Keywords

• Gevaş
• Selçuklu
• Mezar
• Ejder motifi

Tombstone with Double-Headed Dragon Motif Found in Gevaş Seljuk Cemetery

Abstract

The Gevaş Seljuk Cemetery covers an area of 50,000 m². As a result of excavation work, particularly since 2022, the number of tombstones identified in this cemetery has reached 1,000. Each of these tombstones, a work of art in itself, reflects the cultural and artistic style of its time. Each of the Gevaş Seljuk tombstones features different decorative programs and various ornamental characteristics. The stones are decorated with a rich variety of motifs. One of these is the tombstone with a dragon motif. The use of the dragon motif has been seen throughout the ages. Found in many cultures, the dragon motif has been interpreted and approached differently in each civilization depending on belief systems and living conditions. While originating in Asia, the dragon motif in Turkish culture was integrated into Turkish Islamic art with the arrival of Islam. This motif is frequently encountered in Turkish carpets, rugs, miniatures, and architectural decorations. In Turkish art, the dragon motif, particularly during the Seljuk and Ottoman periods, was used as a symbol of power, protection, and might. Despite its association with evil forces, it has primarily emerged as a protective figure. The dragon motif is an important element in Turkish art, carrying both aesthetic value and mythological and cultural meanings. This study aims to examine, from multiple perspectives, the tombstone bearing the inscription "Yusuf Usta, son of Miran," located in the Gevaş Seljuk Cemetery, which exhibits a unique typology and features a dragon motif. Therefore, based on the findings related to this tombstone, the study aims to document the artistic and cultural significance of tombstones, as well as their place in Turkish Islamic art.

Keywords

• Gevaş
• Seljuk
• Grave
• Dragon motif

References

1. Ayaz, Başak, M., (2008). Gevaş Mezar Taşları. (Yüksek Lisans Tezi). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Alsan, Şenay, Türk Mimari Süsleme Sanatlarında Mitolojik Kaynaklı Hayvan Figürleri (Orta Asya’dan Selçuklu’ya), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2005.
3. Aytekin, O., & Özbek, G., (2022). Türkiye Cumhuriyeti ile Gürcistan Cumhuriyetinde Yürürlükte Olan Kültür Varlıkları Kanunları Üzerine Bazı Tespitler. Turkish Studies, vol.17, no.16, 1641-1691.
4. Çalış, E. (2023). Türk İslam mezar geleneğinde Gevaş Selçuklu Mezarlığı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 62, 53-73.
5. Çalış, E, Korkmazer Y (2023) Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Üstat Esed İmzalı Bir Mezar Taşı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları
6. Çalış, Ercan. (2025). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Bir Grup Süslemeli Mezar Taşı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 27 Ek Sayı (315-332), DOI: 10.26468/trakyasobed.1617939
7. Çalış, E., & Özbek, G. (2025). Kültürel Miras Alanlarının Yorumlanması: Gevaş Selçuklu Mezarlığı Örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (29), 478-495.
8. Doğanay, Aziz. 2021. “Yüzyıllar Sonra Topkapı Sarayında Ortaya Çıkarılan Ejder-Sîmurg Karşılaşması Üzerine”. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, nos. 21: 4-25.

9. Kılıç, O. (2020). Doğu Serhaddinin Kilidi Van (16.-18.YY), Van Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları Mahmud, K. (2005). Dîvânu Lügati't-Türk. Kabalcı Yayınları.
10. Öney, G. “Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri”. BELLETEN, c. 33, sy. 130, 1969, ss. 171-92.
11. Özkurt, K, Tüfekçioğlu, A. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 7, Sayı 14, 2009, 275-295
12. Özbek, G. (2023). Orta Öğretimde Sanat Tarihi Eğitimi-Öğretimi Üzerine Bir Değerlendirme. Arteoloji Dergisi (Journal of Arteoloji), 2(2).
13. Özbek, G. ve Yunus, Ö. A. (2020). Irak Ulusal Müzesindeki İslam Dönemi Mihrabları. Unimuseum, 3 (2), 57-67.
14. Turan, A. (2022). Kars Halılarında Ejder Motifi. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 7(13), 259-273.
15. Uluçam, A. (2000). Ortaçağ Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.