Tek Parti Dönemi’nde Van’da Seçimler ve Milletvekili Profilleri (1923-1946)

Abstract

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türkiye yeni bir siyasal yapılanma sürecine girdi ve tek parti yönetimi altında modernleşme hedefleri doğrultusunda kapsamlı bir dönüşüm yaşadı. Bu süreçte seçimler, demokratik katılımın sınırlı kaldığı, ancak devletin ideolojik ve kurumsal temellerinin inşa edildiği bir dönemin göstergesiydi. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’nin merkezileşen siyasi yapısı, aday belirleme süreçlerinden temsil anlayışına kadar her aşamada belirleyici bir rol oynadı. Bu dönemde milletvekilleri, halkın doğrudan tercihiyle değil, CHP’nin merkez teşkilatı tarafından belirlenen adaylar arasından seçilmekteydi. Van ili hem coğrafi konumu hem de sosyo-ekonomik yapısıyla bu merkeziyetçi anlayışın yerel düzeydeki yansımalarının belirgin biçimde hissedildiği örneklerden biriydi. 1923-1946 yılları arasında seçilen Van milletvekilleri, etkin bir siyasal aktör olmaktan ziyade, daha çok sembolik ve bürokratik bir temsil mekanizması içinde yer almışlardır. Meclis çalışmalarında yerellik unsurunun oldukça zayıf olduğu, çoğunlukla merkezi hükümetin politikalarına uyumlu bir şekilde hareket ettikleri görülmektedir. Tek Parti rejiminin doğası gereği halkın temsil algısının zayıf olduğu bu dönemde, Van milletvekillerinin mecliste daha çok teknik komisyon faaliyetleriyle öne çıktıkları ve bireysel inisiyatif almaktan kaçındıkları anlaşılmaktadır. Bu durum, yerel taleplerin merkez politikaları karşısında ikinci planda kalmasına ve temsilin sembolik bir nitelik kazanmasına yol açtı. Bu çalışma, Tek Parti Dönemi’nde Van’da gerçekleştirilen seçimlerin dinamiklerini ve milletvekili profillerini inceleyerek, merkeziyetçi siyasi yapının yerel düzeyde temsil ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Tek Parti Dönemi
• Seçimler
• Van
• Milletvekili Profilleri
• Temsil Algısı

Elections and Members of Parliament Profiles in Van During the Single Party Period (1923-1946)

Abstract

With the proclamation of the Republic, Turkiye entered a new political restructuring process and underwent a comprehensive transformation under a single party government, driven by modernization goals. During this period, elections were a testament to a period in which democratic participation remained limited, but the ideological and institutional foundations of the state were being built. The centralized political structure of the Republican People’s Party (CHP) played a decisive role at every stage, from the candidate selection process to the concept of representation. During this period, members of parliament were elected not by direct popular vote, but from candidates nominated by the CHP’s central organization. Van province, with its geographical location and socio-economic structure, was one example where the local repercussions of this centralized approach were most clearly felt. Between 1923 and 1946, Van deputies elected were largely symbolic and bureaucratic representation mechanisms, rather than active political actors. The local element in parliamentary proceedings was quite weak, and they largely acted in accordance with the policies of the central government. During this period, when the public perception of representation was weak due to the nature of the single party regime, Van deputies appeared to prioritize technical committee activities and avoided individual initiative. This led to local demands taking a back seat to central policies, and representation assumed a symbolic nature. This study examines the dynamics and parliamentary profiles of the elections held in Van during the Single Party Era to reveal how the centralized political structure shaped representational relations at the local level.

Keywords

• Single Party Period
• Elections
• Van
• Parliamentary Profiles
• Perception of Representation

References

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. 490.1.0.0.380.1605.1-8.
3. 30.18.1.1.24.34.7.
4. 30.18.1.2.50.86.9.
5. TBMM Arşivi, Hakkı Ungan Tercüme-i Hal Dosyası. No: 425.
6. TBMM Arşivi, İbrahim Arvas Tercüme-i Hal Dosyası. No: 193.
7. TBMM Arşivi, Münip Boya Tercüme-i Hal Dosyası. No: 642
8. TBMM Arşivi, V. Dönem Van Vilayeti Seçim Mazbatası. No: 385.

9. TBMM Arşivi, Yusuf Nihad Berker Tercüme-i Hal Dosyası. No: 1306.
10. TBMM Arşivi, VI. Dönem Van ili Seçim Mazbatası (5.5.1939).
11. Devlet İstatistik Enstitüsü. (1999). Ekonomik ve Sosyal Göstergeler. Ankara.
12. Meclis-i Mebusan 1293/1877 Zabıt Ceridesi. (2023) Ankara: TBMM Basımevi.
13. T.C. Resmî Gazete, 11 Kânunuevvel 1934, Sayı: 2877, Kanun No. 2598.
14. T.C. Resmî Gazete, 27 Kânunuevvel 1934, Sayı: 2891, Kanun No. 2631.
15. T.C. Resmî Gazete, 17 Kânunuevvel 1942, Sayı: 5285, Kanun No. 4320.
16. TBMM (1937). TBMM IV. Dönem Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1932-1935). Ankara: TBMM Matbaası.
17. TBMM Albümü. (2010). Cilt 1. (1920-1950). Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Yayınları.
18. TBMM Zabıt Ceridesi (1961). 1. Devre, Cilt 28. Ankara: TBMM Matbaası.
19. TBMM Zabıt Ceridesi. (1944) 7. Devre, Cilt 8. Ankara: TBMM Matbaası.
20. TBMM. (1944). TBMM II. Devre Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1923-1927). Ankara: TBMM Matbaası.
21. TBMM. (1990). TBMM III. Devre Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1927-1932). Ankara: TBMM Basımevi.
22. TBMM. (t.y.). TBMM V. Dönem Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1935-1939). Ankara: TBMM Matbaası.
23. TBMM. (t.y.). TBMM VI. Dönem Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1939-1943). Ankara: TBMM Matbaası.
24. TBMM. (t.y.). TBMM VII. Dönem Zabıt Cerideleri Umumi Fihristi (1943-1946). Ankara: TBMM Matbaası.
25. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu. (1924, 20 Nisan). Kanun No. 491.
26. Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi
27. Yeni Yurd Gazetesi
28. Van Gazetesi
29. Afşar, E. (2020). 100. yılında Birinci Meclis ‘siyasi gruplar’ üzerinden hatırlamak. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İİBF Dergisi, 4(9), 283-315.
30. Afşar, E. (2020). Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın “programları” ekseninde mukayesesi. History Studies, 12(4), 1351-1380.
31. Ahmad, F. (2005). Modern Türkiye’nin oluşumu. (Y. Alogan, Çev.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
32. Alkan, M., Ö. (2006). Türkiye’de seçim sistemi tercihinin misyon boyutu ve demokratik gelişime etkileri. Anayasa Yargısı Dergisi, 23, 133-165.
33. Ayata, A., G. (2010). CHP örgüt ve ideolojisi. İstanbul: Gündoğdu Yayınları.
34. Aygen, C. (1962). Memleketimizdeki seçimler ve neticeleri. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 17(1), 203-287.
35. Çakan, I. (1999). Türk parlamento tarihinde II. Meclis. İstanbul: Çağdaş Yayınları.
36. Çavdar, T. (2004). Türkiye’nin demokrasi tarihi (1839-1950). Ankara: İmge Kitabevi.
37. Çoker, F. (1996). Türk parlamento tarihi IV. dönem (1931-1935). Cilt 2. Ankara: TBMM Vakfı Yayınları.
38. Demirel, A. (2014). Tek partinin iktidarı: Türkiye’de seçimler ve siyaset (1923-1946). İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Doğanay, R. (2021). Cumhuriyet döneminde Van'da yapılan devlet yatırımları. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Özel Sayısı, 69-98
40. Ekinci, N. (1997). II. Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye’de çok partili düzene geçişte dış etkenler. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
41. Eroğlu, C. (1999). Devlet yönetimine, katılma hakkı. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları
42. Goloğlu, M. (1974). Tek partili Cumhuriyet (1931-1938). Ankara: Kalite Matbaası.
43. Güneş, İ. (1997). Birinci TBMM’nin düşünce yapısı (1920-1923). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
44. Hâkimiyet-i Milliye. 22 Nisan 1931.
45. İnan, A. (2018). Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 Eskişehir-İzmit konuşmaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
46. Kaynar, M. K., & Kalkan, N. (Ed.). (2022). Cumhuriyet dönemi partiler, seçimler, beyannameler (1923-1980). Ankara: TBMM Basımevi.
47. Koçlar, B. & Bozkurt, U. (2021). I. ve II. dünya savaşı arası (1914-1945) Van'da nüfus hareketleri ve demografik yapı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Özel Sayısı, 99-132.
48. Olgun, K. (2011). Türkiye’de Cumhuriyetin ilanında 1950’ye genel seçim uygulamaları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27(79), 1-36.
49. Öz, E. (1992). Tek parti yönetimi ve siyasal katılım (1923-1945). Ankara: Gündoğan Yayınları.
50. Öztürk, K. (1994a). Türk parlamento tarihi II. dönem (1923- 1927). Cilt 3. Ankara: TBMM Vakfı Yayınları.
51. Öztürk, K. (1994b). Türk parlamento tarihi III. dönem (1927-1931). Cilt 3. Ankara: TBMM Vakfı Yayınları.
52. Pınar, M., & Tunç, V. (2021). Tek parti dönemi raporlarında Van. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Özel Sayısı, 161-190.
53. TBMM. (1982). Seçim sistemleri ve Türkiye’deki uygulamaları. Ankara: TBMM Basımevi.
54. Tunçay, M. (1992). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923–1931). İstanbul: Cem Yayınları.
55. Turan, M. (1991). Siyasal elitler. Ankara: Gündoğdu Yayınları.
56. Turan, Ş. (1995). Türk devrim tarihi. Cilt 3. Ankara: Bilgi Yayınevi.
57. Unat, K. (2015). Tek parti döneminin son genel seçimi: 1943 seçimleri ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin seçim propagandaları. Atatürk Yolu Dergisi, (56), 209-248.
58. Varlık, Ü. & Ören, B. (2001). Seçim sistemleri ve Türkiye’de seçimler. İstanbul: Der Yayınları.
59. Van Gazetesi. 27 Temmuz 1946.
60. Yeni Yurd Gazetesi. 22 Temmuz 1946.
61. Yeni Yurd Gazetesi. 24 Haziran 1946.
62. Yeni Yurd Gazetesi. 25 Haziran 1946.
63. Yeni Yurd Gazetesi. 8 Şubat, 1939.
64. Yerasimos, S. (1976). Az gelişmişlik sürecinde Türkiye. Cilt 3, (B. Kuzucu, Çev.). İstanbul: Gözlem Yayınları.
65. Yeşil, A. (2001). Türkiye’de çok partili siyasi hayata geçiş. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
66. Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye'nin tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.