Bazı Nahiv Kitaplarının Dibâcelerindeki Berâat-i İstihlâl Sanatı

Abstract

Bu çalışma, Arap belâgat ilminin bedîʿ bölümüne ait önemli sanatlardan biri olan berâʾetü’l-istihlâlin, klasik nahiv eserlerinin mukaddime/dibâcelerindeki kullanımını incelemeyi amaçlamaktadır. Berâʾetü’l-istihlâl, sözün başlangıcında ele alınacak konuya uygun, fasih ve estetik bir giriş yapılmasını sağlayan bir belâgat sanatı olup, özellikle klasik dönem müellifleri tarafından eserlerin önsözlerinde bilinçli bir şekilde tercih edilmiştir. Araştırmada, bu sanatın nahiv literatüründeki yansımaları ele alınarak, gramer metinlerinin yalnızca öğretici metinler olmadığı aksine güçlü bir edebî ve belâğî boyuta da sahip olduğu ortaya konulmuştur. Çalışmada öncelikle berâʾetü’l-istihlâl teriminin lügat ve ıstılah anlamları üzerinde durulmuş, ardından nazım ve nesirde bu sanatın sağladığı estetik ve işlevsel katkılar değerlendirilmiştir. Daha sonra, berâʾetü’l-istihlâlin klasik nahiv eserlerindeki somut uygulamalarını göstermek amacıyla İbn Hişâm el-Ensârî’nin Şerhu Katri’n-nedâ ve Bellü’s-sadâ, Mustafa b. Hamza’nın Netâʾicü’l-efkâr ve Ebü’s-Senâ Ahmed b. Muhammed ez-Zîlî’nin Hallu meʾâkidi’l-Kavâʿid adlı eserlerinin dibâceleri incelenmiştir. Bu metinlerde, rafʿ, nasb ve cer gibi nahiv/i‘râb terimlerinin mecazî ve belâğî bir anlatımla kullanıldığı, böylece eserin daha giriş kısmında ilmî muhtevaya işaret eden güçlü bir üslûp kurulduğu tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda, klasik nahiv müelliflerinin dibâcelerde berâʾetü’l-istihlâl sanatını hem estetik hem de işlevsel bir unsur olarak başarıyla kullandıkları, bu yolla okuyucuyu metnin içeriğine hazırladıkları ve eserin ilmî çerçevesini daha başlangıçta belirginleştirdikleri görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, nahiv literatüründe klasik nahiv eserlerinin dibâcelerindeki metinlerin belâgat açısından değerlendirilmesine katkı sunmakta ve bu alandaki literatürde önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Keywords

• Berâat-i istihlâl
• Arap belâgati
• bedîʿ ilmi
• nahiv
• dibâce
• mukaddime
• klasik Arap nahiv eserleri
• edebî sanatlar

Berâ’at al-Istihlal as a Rhetorical Device in the Prefaces of Selected Works of Arabic Grammar

Abstract

This study aims to examine the use of berâʾat al-istihlâl, one of the prominent rhetorical devices belonging to the badīʿ branch of Arabic rhetoric, in the prefaces and introductory sections of classical Arabic grammar (naḥw) works. Berâʾat al-istihlâl refers to the art of initiating a discourse with eloquent, contextually appropriate, and aesthetically refined expressions that subtly indicate the subject matter to be discussed. Classical scholars consciously employed this device in the introductory sections of their works in order to establish a harmonious connection between rhetorical elegance and scholarly content. The study first addresses the lexical and technical definitions of berâʾat al-istihlâl and then evaluates its aesthetic and functional contributions to both poetic and prose texts. Subsequently, in order to demonstrate concrete applications of this rhetorical device within the grammatical tradition, the prefaces of Sharḥ Qaṭr al-nadâ wa Ball al-sadâ by Ibn Hishâm al-Anṣârî, Natâʾij al-Afkâr by Muṣṭafâ b. Ḥamza, and Ḥall Muʾâqid al-Qawâʿid by Abû al-Sanâʾ Aḥmad b. Muḥammad al-Zîlî are closely analyzed. In these prefaces, grammatical terms such as rafʿ, naṣb, and jarr are employed metaphorically and rhetorically, enabling the authors to signal the scientific framework of their works from the very outset. The findings of the study reveal that classical grammarians successfully utilized berâʾat al-istihlâl in their introductory sections as both an aesthetic and functional rhetorical strategy. Through this approach, they effectively prepared the reader for the subject matter and clearly outlined the scholarly scope of their works at the very beginning. In this respect, the study contributes to the field by highlighting the rhetorical dimension of grammatical prefaces and aims to fill a significant gap in the existing literature on classical Arabic grammar and rhetoric.

Keywords

• Berâʾat al-istihlâl
• Arabic rhetoric
• badîʿ
• Arabic grammar (naḥw)
• preface
• introduction
• classical Arabic grammar
• rhetorical devices

References

1. ’Askerî, E. H. (h. 1419). Kitâbü’s-Sinâʿateyn: El-kitâbe ve’ş-şiʿr. el-Mektebetu'l-'asriyye.
2. Aslan, S. (2021). Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâʾetü’l-İstihlâl. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 57, 283-318.
3. Atâlî, M. b. H. (1971). Netâicü’l-efkâr fî şerhi’l-İzhâr. Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
4. Bekâr, Y. (1979). Binâu’l-Kasîde fî’n-Nekdi’l-‘Arabiyyi’l-Kadîm. Daru’s-Sekkâfe.
5. Bulut, A. (2008). Arap Edebiyatında Berâat-i İstihlâl Sanatı. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 8(2), 77-88.
6. Bulut, A. (2015). Belâgât. İFAV.
7. Cürcânî, S. Ş. (1983). et-Te’rifat. Dâru'l-kütübü'l-'ilmiyye.
8. Demirbaş, S. (2022). Berâat-i İstihlâl ve Hüsn-i İbtidâ Açısından Sûre Girişleri :Nisâ Sûresi Örneği. Kilitbahir, 21, 182-208.

9. Hâşimî, S. A. (t.y.). Cevâhirü’l-belâğa fi’l-Meʿânî ve’l-Beyân ve’l-Bedîʿ. el-Mektebetü’l-Asriyye.
10. Hemevî, İ. H. E. b. A. (2004). Hizanetu’l-Edeb ve Ğayetu’l-Ereb. Dâru’l-Bihâr.
11. İbn Hişâm, E. (2004). Şerhu Katri’n-nedâ ve belli’s-sadâ. Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye.
12. İbn Mâce, E. A. M. b. Y. (2016). Es-Sünen. Dâru İbn Kesîr. İbn Manzur, E.-F. C. M. b. M. (h.1414). Lisânü’l-ʿArab. Dâru Sâdır.
13. İbn Mennâvî, A. (1990). Et-Tevkîf alâ mühimmâti’t-teʿârîf. ‘Âlemü’l-Kütüb.
14. İbnü’l-Muʿtez, E.-A. A. b. M. (1990). El-Bedîʿ. Dâru’l- Cîl.
15. İmîl Bedîʿ, Y. (2006). Mevsûʿatü’l-ʿulûmi’l-luğaviyye el-ʿArabiyye. Dâru İhyâi Kütübi’l-İlmiyye.
16. Kayrevânî, İ. R. (1981). El-ʿUmde fî mehâsini’ş-Şiʿr ve âdâbih. Dâru’l- Cîl.
17. Kazvinî, M. C. (1949). El-Îdâh fî ʿulûmi’l-belâğa. Dâru’l- Cîl.
18. Özalp, M. S. (2023). Bedruddîn b. Malik’in el-Misbâh Fî İhtisâri’l-Miftâh Eserinin Dîbâcesi Özelinde Berâ‘atu’l-İstihlâl Sanatı İncelemesi. Tetkik, 4, 109-125. https://doi.org/10.55709/tetkik.4.1300067
19. Râzî, M. b. E. b. A. (1986). Muhtâru’s-sıhâh. Mektebetü Lübnan.
20. Suyûtî, C. (2013). Târîhu’l-hülefâ. Vizaretü’l-evkâfi ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye.
21. Teftazânî, S. (t.y.). Hâşiyetu'd-Düsûkî 'alâ Muhtasaru’l-meʿânî. el-Mektebetü'l-'Asriyye.
22. Zevzenî, H. b. A. (2011). El-Muʿallakâtü’s-sebʿ meʿa’l-hevâşî. Mektebetü’l-Buşrâ.
23. Zîlî, E.-S. A. b. M. (2023). Hallu meʾâkidi’l-Kavâʿid. Siraç Yayınları.
24. Zuhdî, M. A. A. (2018). El-Cevâhirî’nin Övgü Şiirlerinde Berâʾetü’l-İstihlâl [Yüksek Lisans Tezi].