Year 2019, Volume 1, Issue 1, Pages 47 - 57 2019-06-30

Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler

Ahmet Turan Türk [1]

21 30

Kâşgarlı Mahmud’un ünlü sözlüğü Divanu Lugāti’t-Türk’te geçen bir şiirin ilk satırından adını alan ve Tatar edebiyatının tarihî roman türünde verilmiş ilk örneklerinden olan İtil Suvı Aḳa Torur (İdil Suyu Akıyor) Nurihan Fettah tarafından 1970 yılında kaleme alınmıştır. Tatar edebiyatının önde gelen isimlerinden biri olan Nurihan Fettah, özellikle tarihî romanları ile tanınan bir kişiliktir. İtil Suvı Aḳa Torur adlı eserinde yazar, Bulgar hükümdarı Almış Han dönemini bütün yönleriyle ortaya koymaya çalışmış; çarpıcı olaylara ve özgün imajlara yer vermiştir.

Aynı zamanda Nurihan Fettah, bu eserinde bilinçli bir dil kullanmıştır. Bu bilinçli kullanım sonucunda yazar, Tatar Türkçesinde bulunmayan, fakat Türkçenin tarihî dönemlerinde kullanılmış bazı eski (archaic) sözleri de eserinde kullanmıştır. Eserin içeriğine ve eserde sözü edilen dönemin ruhuna uygun olarak eserine eski sözleri koyması, romanın değerini de arttırmaktadır. Bu çalışmada İtil Suvı Aka Torur romanından hareketle Türkçenin tarihî dönemlerinde kullanılmış ve Tatar Türkçesi için eski söz hâlini almış yapılar eserde tanıklanmaya ve tanıklanan yapılar da köken bilgisi verileri ışığında açıklanmaya çalışılacaktır.

İtil Suvı Aḳa Torur, Nurihan Fettah, Tatar Türkçesi, Eski Söz
  • 1. ABDULLİN, İ.A., VAHİTOVA, S.B., GAZİZOVA, F.M., GAYNANOVA, L.R., GANİYEV, F.E., MÖHEMMEDİYEV, M.G., HANBİKOVA, Ş.S, EHMETYANOV, R.G., AHUNCANOV, G.H., MİNGULOVA, R.R. (1977-1981). Tatar Tĕlĕnĕñ Añlatmalı Süzlĕgĕ. I-III. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı. [TTAS]2. ARAT, R. R. (1987). Vekayi- Babur’un Hatıratı. Cilt II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.3. ARAT, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III İndeks (haz. Kemal Eraslan-Osman F. Sertkaya-Nuri Yüce). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. [KB]4. ASILGARAYEV, Ş.N., GANİYEV, F.A., ZAKİYEV, M.Z., MİNNULLİN, K.M., RAMAZANOVA, D.B. (2007). Tatarça-Rusça Süzlěk. I-II. Kazan: Megarif Neşriyatı. [TRS]5. BARUTÇU-ÖZÖNDER, S. (1996). Muḥakemetü’l-Luġateyn. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.6. BORHANOVA, N.B., MAHMUTOVA, L.T., SADIYKOVA, Z.R., YAKUPOVA, G.K. (1969). Tatar Tělěněñ Dialěktologik Süzlěgě. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı. [TTDS]7. BUSSMANN, H. (1998). Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London: Routledge. 8. CAFEROĞLU, A. (2015). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 9. CLAUSON, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre- Thirtennth-Centruy Turkish. Oxford: The Clarendon Press. [EDPT]10. CRYSTAL, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell Publishing.11. DAUTOV, R. (2002). “Nurihan Fettah”, Balaçak Ediplerě. C. I.. Kazan: Megarif. 12. EHMETYANOV, R. (2015). Tatar Tělěněñ Ětimologik Süzlěgě. II Tom, Kazan: Meġarif-Vaḳıt Neşriyatı. [TTES]13. ERASLAN, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.14. ERCİLASUN, A. B., AKKAYONLU, Z. (2014). Dîvânu Lugâti’t-Türk, Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. [DLT]15. FETTAH, N. (1991). Sızġıra Torġan Uḳlar. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.16. FETTAH, N. (2013). İtil Suvı Aḳa Torur. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.17. GÜLSEVİN, G. (2015). “Arkaik-Periferik Kavramı ve Bu Kavramın Tarihî Batı Rumeli Türkçesi Ağızlarının Tespitindeki Önemi”. International Journal of Social Science. Sayı: 32. s.1-12.18. GÜNEŞ, İ. (2018). “Ahmed-i Dâi Divanı’nda Eskicil Ögeler”. HİKMET-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature]. Yıl 4. Sayı 8. BAHAR 2018. s. 129-143.19. GÜZELDİR, M. (2002). Abuşka Lüġati (Giriş-Metin-Sözlük). Erzurum: Atatürk Üniversitesi (Basılmamış Doktora Tezi).20. HATİPOV, F. (1985). “Ütkenner Aşa-Kileçekke”. Kazan Utları. S. 11. s. 180-188. 21. İLHAN, M. (2017). “Kelile ve Dimne’de Kullanılan Arkaik Kelimeler ve Bazı Çift Dilli Kullanımlar”. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. Yıl: 4, Sayı:14. s. 344-356.22. İSİ, H. (2018). “Kelile ve Dimne’de Arkaik (Eskicil) Ögeler”. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 7/ 16. s. 56-89. 23. KARAAĞAÇ, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 24. KARAAĞAÇ, G. (2017), Türkçe Üzerine Yazılar. Ankara: Akçağ Yayınları.25. KORKMAZ, Z. (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.26. LESSİNG, D. F. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük I-II. (Çev. Günay KARAAĞAÇ). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.27. MALMKJÆR, K. (2006). The Linguistics Encyclopedia. London: Routledge.28. NECİPOVA-ZİNNETULLİNA, E. (2004). Nuriḫan Fettaḫ (Tormışı hem Ěşçenlěgě). Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.29. ÖLMEZ, M. (2003). “Çağataycadaki Eskicil Ögeler Üzerine”. Mustafa Canpolat Armağanı. (Haz. ATA, A., ÖLMEZ, M.). Ankara. s.135-142.30. RÄSÄNEN, M. (1969). Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksparachen. Helsinki: Soumalais-Ugrilainen Seura.31. ŞİRİN USER, H. (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen Yayınları.32. ŞİRİYEZDANOV, R. (1978). “Anıñ Dertě, Dermanı Bělen…”. Kazan Utları. S. 10. s. 162-170. 33. TOPARLI R., VURAL H., KARAATLI R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 34. TUNA, O. N. (1972). “Osmanlıcada Moğolca Ödünç Kelimeler”. Türkiyat Mecmuası. C. XVII. İstanbul. s. 209-250. 35. TÜRK, A. T. (2014). “Nurihan Fettah’ın “Sızġıra Torġan Uḳlar” Romanı Üzerine Dil İncelemesi. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi).36. TÜRK, A. T. (2016). “Sızgıra Torġan Uḳlar”dan Tatar Türkçesi Sözlüğüne Katkılar”. Milliyetlerin Kesişme Noktası: İdil-Ural Çalıştayı II. (Ed. Doç. Dr. Bülent Bayram). Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi Yayınları, s. 201-213.37. VARDAR, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual.38. YILMAZKAYA, E. (2017). “Eskicil/Eskicillik Kavramları ve Çuvaşça”. The Journal of Academic Social Science Studies. Nu.: 55. s. 145-153.
Primary Language tr
Subjects Literature
Journal Section Makaleler
Authors

Orcid: 0000-0003-3714-5716
Author: Ahmet Turan Türk
Institution: ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ, FEN VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ
Country: Turkey


Dates

Publication Date: June 30, 2019

Bibtex @research article { iuad565742, journal = {İdil-Ural Araştırmaları Dergisi}, issn = {2667-8500}, address = {Bülent BAYRAM}, year = {2019}, volume = {1}, pages = {47 - 57}, doi = {}, title = {Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler}, key = {cite}, author = {Türk, Ahmet Turan} }
APA Türk, A . (2019). Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 1 (1), 47-57. Retrieved from http://dergipark.org.tr/iuad/issue/46610/565742
MLA Türk, A . "Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler". İdil-Ural Araştırmaları Dergisi 1 (2019): 47-57 <http://dergipark.org.tr/iuad/issue/46610/565742>
Chicago Türk, A . "Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler". İdil-Ural Araştırmaları Dergisi 1 (2019): 47-57
RIS TY - JOUR T1 - Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler AU - Ahmet Turan Türk Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - DO - T2 - İdil-Ural Araştırmaları Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 47 EP - 57 VL - 1 IS - 1 SN - 2667-8500- M3 - UR - Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 İdil-Ural Araştırmaları Dergisi Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler %A Ahmet Turan Türk %T Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler %D 2019 %J İdil-Ural Araştırmaları Dergisi %P 2667-8500- %V 1 %N 1 %R %U
ISNAD Türk, Ahmet Turan . "Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler". İdil-Ural Araştırmaları Dergisi 1 / 1 (June 2019): 47-57.
AMA Türk A . Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi. 2019; 1(1): 47-57.
Vancouver Türk A . Nurihan Fettah’ın Dilinde Eski (Archaic) Sözler. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi. 2019; 1(1): 57-47.