“BİÇİMCE OLUMLU ANLAMCA OLUMSUZ” (MU?): NE-NE (DE) MÜKERRER BAĞLACINA DAİR BAZI DÜŞÜNCELER

Farsçada cümle olumsuzlama unsurlarından biri olan ve bünyesinde olumsuzluk morfemi taşıyan ne-ne (نه ـ نه) mükerrer bağlacı, Türkçeye yalnızca leksikal olarak değil cümle bağlama tekniğiyle de alıntılanmış ve Eski Anadolu Türkçesinden itibaren Türkçenin Güneybatı (Oğuz) grubunda kullanılagelmiştir. İsim ve fiil cümlelerinin yüklemini olumsuzlaştırmak üzere kendisine mahsus teknikleri olan Türkçe için olumsuzluk anlamının bağlaçta olması ve yüklemin olumlu morfolojide çekimlenmesi, dilin asli kurgusuyla çelişmiş, bu da ne-ne (de) bağlacına ve bağlacın bulunduğu cümle yükleminin bazen olumlu bazen de olumsuz çekimlenmesi şeklinde görülen ikili kullanıma dair geniş bir literatürün oluşmasını beraberinde getirmiştir. Bu literatür içerisinde bağlacı, soru zamiri ne kabul eden ve bu doğrultuda bağlacın Türkçe kökenli olduğunu ileri sürerek onu “biçimce olumlu, anlamca olumsuz” bir bağlaç olarak nitelendiren çalışmalar oldukça fazladır. Bu çalışmada öncelikle ne-ne (de) bağlacının kaynak dil Farsçadaki kullanımından bahsedilmiş, Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi devrelerindeki kullanımı, telif ve tercüme metinlerden seçilen örneklerle gösterilmiştir. Çalışmayı özgün kılan nokta ise ne-ne (de) bağlacının, morfolojik yapısında olumsuzluk işaretleyicisi bulunan ve kullanımları Türkiye Türkçesinin tarihî uzantılarıyla sınırlı olan mebādā, meger (ki/kim) ve veger ne bağlaçlarıyla kıyaslanarak Türkçede hâlâ tercih edilmesindeki muhtemel sebepleri düşündürmesidir. Bu bağlaçlar Türkçede zamanla kullanımdan düşerken ne-ne (de) bağlacının yazı dilinden konuşma diline kadar çok geniş bir yelpazede hâlâ kullanılıyor olması dikkate şayandır.

One of the clausal negation markers in Persian is the correlative conjunction ne-ne (نه ـ نه), which contains a negation morpheme. This conjunction was borrowed into Turkish not only lexically but also together with its clause-linking technique, and it has been used since Old Anatolian Turkish in the Southwestern (Oghuz) group of Turkic. In Turkish, which has its own specific mechanisms for negating the predicates of both nominal and verbal clauses, it is conjunction itself that carries the negative meaning while the predicate morphologically remains affirmative, a variation that is at odds with the language’s native syntactic structure. This led to the emergence of an extensive scholarly literature on the conjunction ne-ne (de) and its dual usage, whereby the predicate may be marked affirmatively or negatively. Within this literature, there are numerous studies which, by confusing the conjunction with the interrogative pronoun ne “what”, claim it to be of Turkish origin and thus characterize it as “formally affirmative, semantically negative.” This study first discusses the use of the ne-ne (de) conjunction in the source language, Persian, it subsequently demonstrates its usage in the periods of Old Anatolian and Ottoman Turkish through examples selected from original and translated texts. The study is original in that it compares ne-ne (de) with other conjunctions of Persian-origin that include a negation marker in their morphological structure – mebādā, meger (ki/kim), and veger ne – and invites reflection on the possible reasons why ne-ne (de) is still preferred in Modern Turkish. While they have all gradually fallen out of use in Modern Turkish, the ne-ne (de) structure is still used across a very wide spectrum of registers, from the written language to colloquial language.