Hak Öznesinin Değişen Kapsamı: Ulusal Yargı Kararlarında Doğa Hakları

18. yüzyıl sonlarından itibaren insan faaliyetlerinin doğa üzerindeki büyüyen etkileri nedeniyle yakın geçmişte bu tarihler, yeni bir çağın başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Antroposen adı verilen bu dönemde, insanın doğayı anlayıp ona uyum sağlayacak şekilde yaşama eğilimi, doğayı kontrol altına alıp sınırsızca sömürme mücadelesine dönüşmüştür. Zamanla bu durumun yarattığı çevresel krizlerle yüzleşen insan, doğaya yaklaşımını gözden geçirmek zorunda kalmıştır. Felsefi arka planda da insanın merkezi konumu sorgulanmaya başlanmıştır. Biyosentrik yaklaşım kapsamında değerlendirilen bir grup görüş, hayvanların da menfaatlerinin hukuk sistemlerince korunmasını savunmuştur. Ekosentrik yaklaşım kapsamında değerlendirilen bir grup görüş ise doğa haklarının tanınmasını konu almıştır. Dünyada hayvan hakları anlayışı, normatif düzenlemelerde pek etkili olamamış ancak doğa haklarının yaygınlaşmasıyla bu kurallardan hayvanlar da yararlandırılmaya başlanmıştır. Bugün hukuk sistemlerinde, doğa haklarının normatif olarak tanındığı devletler yer aldığı gibi, doğrudan mahkeme kararıyla doğanın hak öznesi olarak kabul edildiği devletler de bulunmaktadır. Amerika başta olmak üzere, Asya ve Avrupa kıtalarında, doğa haklarını tanıyan mahkeme kararları verilmiştir. Çalışmada, hukuk sistemlerinde hak sahibi kılınan “öznelerin” kapsamında yaşanan dönüşümü felsefi arka planıyla ortaya koyarak, ulusal yargı kararlarıyla doğa haklarının tanınması meselesini açıklamak hedeflenmiştir.

Due to the increasing impact of human activities on nature since the late 18th century, these dates have recently been recognized as marking the beginning of a new era. In this period, known as the Anthropocene, humanity’s tendency to understand nature and adapt to it has transformed into an effort to dominate and exploit nature without limits. Over time, confronted with the environmental crises caused by this situation, humans have been compelled to reconsider their approach to nature. Philosophically, the traditionally central position of humans has also begun to be questioned. Within the biocentric approach, certain perspectives have advocated for the protection of animals’ interests by legal systems. On the other hand, ecocentric views have focused on the recognition of the rights of nature itself. Although the concept of animal rights has not been very influential in normative legal regulations worldwide, the increasing recognition of nature’s rights has gradually led to animals benefiting from these legal rules as well. Today, some legal systems formally recognize nature’s rights through normative legislation, while others accept nature as a rights-holder through judicial decisions. Court rulings recognizing nature’s rights have been issued in countries across the Americas, Asia, and Europe. This study aims to reveal the transformation in the scope of legal subjects granted rights within legal systems, along with its philosophical background, and to explain the recognition of nature’s rights through national court decisions.