A Pasha Who Taught His Own Household: The Portrait of Süleyman Feyzi Pasha, an 18th-Century Ottoman Statesman, as a Scholar

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 1, 53 - 66, 06.02.2026

Abdulhadi Uysal

Öz

Süleyman Feyzi Pasha (b. 1720s – d. 1794), an Ottoman statesman and bureaucrat of the eighteenth century, distinguished not only through the various official posts he held but also through his scholarly interest in the Islamic sciences. His works, as well as the library he established, also demonstrates his intellectual profile. His primary scholarly interests centered on linguistics, Qur’anic exegesis, hadith, and kalām. He also maintained a connection to Sufism. Contemporary sources indicates that the existence of an unusual “teacher–student” relationship between the Pasha and the members of his kapu halkı (household) during his governorships across several provinces of the empire. Some aspects of his scholarly persona have previously been examined. This article offers Süleyman Feyzi Pasha’s intellectual identity by relying on contemporary sources, later-identified manuscripts, and archival documents. In addition, it analyzes the contents of his muḫallefāt (estate inventory), providing a classification and evaluation of the books he owned.

Anahtar Kelimeler

Süleyman Feyzi Pasha , pashas’ households , 18th century , scholarship , inventory of the estate

Kapu Halkına Hocalık Yapan Bir Paşa: 18. Yüzyıl Osmanlı Devlet Ricâlinden Süleyman Feyzi Paşa’nın Bir Âlim Olarak Portresi

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun 18. yüzyıldaki devlet adamı ve bürokratlarından Süleyman Feyzi Paşa (d. 1720’ler – ö. 1794) üstlendiği birçok resmî görev haricinde bilhassa İslâmî ilimlerdeki birikimi ve âlim vasfı ile de öne çıkmaktadır. Telif ettiği eserleri ve yaptırdığı bir kütüphane de buna delâlet etmektedir. Süleyman Feyzi Paşa’nın ilgisi esas itibariyle lisân, tefsir, hadis ve kelâm ilimlerine yöneliktir. Ayrıca tasavvuf ile de alakası bulunmaktadır. İmparatorluğun çeşitli eyâletlerinde sürdürdüğü valilikleri boyunca maiyyetindeki kapu halkı ile arasında bazı bakımlardan ilginç bir “hoca-talebe” ilişkisi bulunduğu nakledilmiştir. Daha önce Paşa’nın ilmî yönü kısmen incelenmiş olup bu makalede devrin kaynakları ile sonradan tespit edilen bazı yazma eserler ve arşiv vesikaları üzerinden kendisinin ilim adamı kimliğine dair değerlendirmeler yapılmış ve muhallefatındaki kitaplar dökümü ve tasnifi yapılmak suretiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Süleyman Feyzi Paşa , kapu halkı , 18. yüzyıl , ilim , muhallefat

Kaynakça

• Ali Emîrî, Sultan I. Abdülhamid (AE.SABH.I.), nr. 347/24255.
• Bâb-ı Defterî Başmuhâsebe Muhallefât Kalemi Defterleri (D.BŞM.d.), nr. 13014.
• Cevdet, Mâliye (C.ML.), nr. 612/25202; C.ML., nr. 711/29050.
• Hatt-ı Hümâyûnlar (HAT.), nr. 257/14740.
• Süleyman Feyzi Paşa, Feyzu’l-Bihâr alâ-Riyâzi’l-İzhâr, Çorum Hasan Paşa Ktp., nr. 2660.
• Süleyman Feyzi Paşa, er-Risaletü’l-Müftezile fi’r-Reddi ale’l-Mu‘tezile, Süleymaniye Ktp., Hâlet Efendi, nr. 420.
• Süleyman Feyzi Paşa, Hüsnü’s-Sülûk fî-Şe’ni’l-Mülûk, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, nr. 7341.
• Ahmed Câvid, Hadîka-i Vekāyi‘, haz. Adnan Baycar, Ankara: TTK, 1998.
• Ahmed Resmî Efendi, Halîfetü’r-Rüesâ, Önsöz: M. İlgürel, İndeks: R. Ahıshalı, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1992.
• Dinç, Ömer - Öztürk, Yunus, “Son Dönem Osmanlı Devlet Adamlarından Süleyman Feyzî Paşa’nın ‘Tefsîru Kavlihî Teâlâ Fe İn Lem Ya‘Tezilûkum’ Adlı Risalesinin Tahkikli Neşri”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2017), s. 227-248.
• Hüseyin Hüsameddin, Nişancılar Durağı, ed. İsmail E. Erünsal, haz. Bilgin Aydın - Rıfat Günalan, Ankara: TTK, 2015.
• Mehmed Hâşim, Îmâ-yı Törehât-ı Büldânân - Osmanlı Beldelerinin Töreleri, haz. Feridun M. Emecen - İlhan Şahin, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022.
• Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, haz. Nuri Akbayar - Seyit Ali Kahraman, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996, V.
• Öztürk, Yunus, “Süleyman Feyzî Paşa’nın “Er-Risâletü’l-Müftezile fi’r-Reddi Ale’l-Mu’tezile’’ Adlı Eserinin Tahkik, Tercüme ve Değerlendirmesi” (Yüksek Lisans Tezi), Hitit Üniversitesi, 2015.
• Abu Manneh, Butrus, “The Naqshbandiyya-Mujaddidiyya in the Ottoman Lands in th Early 19th Century” Die Welt des Islams, 1/4 (1982), s. 1-36.
• Abu Manneh, Butrus, “The Rise and Expansion of the Naqshbandi-Khalidi Sub-order in Early 19th Century”, Studies on Islam and the Ottoman Empire in the 19th Century (1826-1876), İstanbul: The Isis Press, 2001, s. 13-26.
• Atalık, Yalçın, “Tevkî‘î Süleyman Feyzi Paşa”, Uluslararası Osmanlı’dan Cumhuriyete Çorum Sempozyumu (23-25 Kasım 2007), haz. M. M. Söylemez - M. Okumuş - İ. Yiğit, Çorum: Çorum Belediyesi Yay., 2008, s. 297-310.
• Çelikten, Abdullah Burak, “Abdürrezzak Bâhir Paşa’nın Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri (1730?-1781)” (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2022.
• Erkoç, Ethem, Fahrü’l-Muhaddisin Yusuf Bahri Efendi, Çorum: Cengiz Matbaacılık, 2003.
• Erünsal, İsmail E., Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik, İstanbul: Timaş, 2015.
• Gül, Abdülkasim, “Şahsi Kütüphanelerine Göre Osmanlı Devlet Adamlarının Tarih Kitabı Sahipliği ve Tarihe İlgileri”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi (2025), s. 315-394.
• Kellerbağı, Muhammed Fatih, “Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi’nde Bulunan Tefsir İle Alakalı Yazma Eserlerin Tespiti” (Yüksek Lisans Tezi), Yozgat Bozok Üniversitesi, 2022.
• Öngören, Reşat, “Hatm-i Hâcegân”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 16 (1997), s. 476-477.
• Sarıcaoğlu, Fikret, “Osmanlı Muhalefet Geleneğinde Yeni Bir Dönem: İlk Siyasî Bildiriler”, Belleten, 64 (2000), s. 901-926.
• Sievert, Henning, “Verlorene Schätze - Bücher von Bürokraten in den Muḫallefāt-Registern”, Buchkultur im Nahen Osten des 17. und 18. Jahrunderts, ed. Tobias Heinzelmann - Henning Sievert, Bern: Peter Lang, 2011, s. 199-265.
• Uzunçarşılı, İsmail H., Osmanlı Tarihi, Ankara: TTK, 1995, VI.