The Status of Middle School Libraries for Inclusive Education Students Based on Teacher Opinions: The Case of Fatih District, Istanbul

Öz

TThis study aims to evaluate the services, collections, and accessibility of middle school libraries for students receiving inclusive education based on teachers' perspectives. The research was conducted in thirteen public middle schools in the Fatih district of Istanbul that have school libraries and enroll students receiving inclusive education. A descriptive research method was employed, and data were collected through a questionnaire administered to teachers with knowledge of their school libraries. The findings indicate that school libraries have significant shortcomings in terms of collections, services, and accessibility in meeting the information needs of students receiving inclusive education. Library collections were found to be insufficient in both quantity and diversity, consisting predominantly of printed materials, while substantial deficiencies were identified in the availability of audiobooks, Braille materials, digital resources, educational games, and audiovisual materials. Furthermore, the absence of librarians holding degrees in Library and Information Science, together with inadequate physical accessibility, emerged as major factors limiting the planning and sustainability of inclusive library services. The findings suggest that middle school libraries should be transformed into inclusive environments that promote equitable access to information for students receiving inclusive education. Accordingly, this study proposes improving accessibility, enriching library collections with information resources that address diverse learning needs, and expanding the employment of qualified librarians in school libraries.

Anahtar Kelimeler

• School Libraries
• Inclusive Education
• Students with Special Educational Needs
• Accessibility
• Istanbul

Öğretmen Görüşleri Çerçevesinde Ortaokul Kütüphanelerinin Kaynaştırma Öğrencilerine Yönelik Durumu: İstanbul İli Fatih İlçesi Örneği

Öz

Bu çalışmanın amacı, öğretmen görüşleri doğrultusunda ortaokul kütüphanelerinin kaynaştırma öğrencilerine yönelik hizmet, koleksiyon ve erişilebilirlik durumunu değerlendirmektir. Araştırma, İstanbul ili Fatih ilçesinde okul kütüphanesine sahip ve bünyesinde kaynaştırma öğrencisi bulunan on üç devlet ortaokulunda yürütülmüştür. Araştırmada betimleme yöntemi kullanılmış, veriler okul kütüphaneleri hakkında bilgi sahibi öğretmenlere uygulanan anket aracılığıyla toplanmıştır. Bulgular, okul kütüphanelerinin kaynaştırma öğrencilerinin bilgi gereksinimlerini karşılamada koleksiyon, hizmet ve erişilebilirlik açısından önemli yetersizlikler taşıdığını göstermektedir. Kütüphane koleksiyonlarının nicelik ve çeşitlilik bakımından yeterli düzeyde olmadığı; koleksiyonların büyük ölçüde basılı kaynaklardan oluştuğu; sesli kitap, Braille materyal, dijital içerik, eğitici oyunlar ve görsel-işitsel materyaller bakımından ise belirgin eksiklikler bulunduğu belirlenmiştir. Ayrıca okul kütüphanelerinde Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü mezunu personelin bulunmaması ile fiziksel erişilebilirlik olanaklarının yetersizliği, kapsayıcı kütüphane hizmetlerinin planlanması ve sürdürülebilirliğini sınırlandıran temel sorunlar olarak öne çıkmıştır. Sonuç olarak araştırma, ortaokul kütüphanelerinin kaynaştırma öğrencilerinin bilgiye eşit erişimini destekleyen kapsayıcı bir yapıya kavuşturulması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda erişilebilirliğin geliştirilmesi, koleksiyonların farklı öğrenme gereksinimlerine uygun bilgi kaynaklarıyla zenginleştirilmesi ve okul kütüphanelerinde kütüphaneci istihdamının yaygınlaştırılmasına yönelik öneriler sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Okul Kütüphaneleri
• Kaynaştırma Eğitimi
• Kapsayıcı Eğitim
• Erişilebilirlik
• İstanbul

Kaynakça

1. Ainscow, M., T. Booth, A. Dyson, P. Farrell, J. Frankham, F. Gallannaugh, A. Howes, ve R. Smith. (2006). Improving schools, developing inclusion. Routledge.
2. Akarsu, B. ve Akarsu, B. (2019). Bilimsel araştırma tasarımı nicel, nitel ve karma araştırma yaklaşımları. Cinius Yayınları.
3. Akgül, E. A. (2019). “Eğitimde fırsat eşitliği - cinsiyet ayrımı faktörü” üzerine bir araştırma. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS), 3(1), 127-142.
4. Akman, İ., ve Akman, N. (2017). Çocuk ve gençlerde okuma alışkanlığı sorunu: Okul kütüphanelerinin işlevselliğine bir bakış. Türk Kütüphaneciliği, 31(2), 281-285. https://izlik.org/JA79SH32JG
5. Aşcı, A. U. (2019). Oyun temelli öğrenme yönteminin öğrencilerin Türkçe dersine yönelik başarı ve tutumlarına etkisi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aksaray Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü).
6. Aslan, C., Kalaylı, M. E., Doğuş, M., ve Uyar, D. (2024). Görme yetersizliği olan bireylerle ilgili farklı paydaşların Braille yazı öğretimine yönelik görüşlerinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (45), 84-108. http://dx.doi.org/10.14582/DUZGEF.2024.221
7. Aslan, K. (2020). Kaynaştırma eğitimine ilişkin fen bilimleri öğretmenlerinin ve öğrencilerin görüşleri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Amasya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü].
8. Ayar, D., ve Öztürk, C. (2015). Ebeveyn Perspektifiyle Pediatrik Yaşam Kalitesi Envanteri Diyabet Modülünün Türkçe GeçerlikGüvenirlik Çalışması. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi, 17(2/3), 1-9. https://doi.org/10.69487/hemarge.695894

9. Aydoğdu, H. (2020). Okuma alışkanlığı ve okul kütüphanelerinin bireysel gelişime etkisi üzerine bir değerlendirme. Milli Eğitim Dergisi, 49(225), 201-226. https://izlik.org/JA54YN92MY
10. Bamberger, R. (1990). Okuma alışkanlığını geliştirme. Bengü Çapar (Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
11. Batu, S., Kırcaali-İftar, G., ve Uzuner, Y. (2004). Özel gereksinimli öğrencilerin kaynaştırıldığı bir okulda öğretmen görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(02), 33-50. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000082
12. Berkant, H. G., ve Atılgan, G. (2017). Sınıf öğretmenlerinin kaynaştırma eğitimine yönelik yaşadıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Eğitim Yansımaları, 1(1), 13-25. https://izlik.org/JA83WH58ES
13. Bilen, E. (2007). Sınıf öğretmenlerinin kaynaştırma uygulamalarında karşılaştıkları sorunlarla ilgili görüşleri ve çözüm önerileri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü).
14. Bostancı, K. (2019). Ortaöğretim okul kütüphanelerinde kaynak seçimi ve okuma alışkanlığı ilişkisi: Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
15. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri (27. Baskı). Pegem Akademi.
16. Chander, R. (2016). Attitudes of teachers and students towards mainstreaming. International Journal of Research in Social Sciences, 6(2), 381-394.
17. Cincioğlu, Ş. (2023). Sınıf öğretmenlerinin kaynaştırma öğrencilerinin aile katılımı hakkındaki görüşlerinin incelenmesi. International Journal of Social Sciences & Humanities, 7(3), 713-726. http://doi.org/10.5281/zenodo.8358784
18. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage.
19. Cummins J. (2001). Bilingual children’s mother tongue: Why is it important for education? Sprogforum, 19(7): 15–20.
20. Doğan, S., Orum Çattık, E. ve Aldemir-Fırat, Ö. (2022). Özel gereksinimli bireylerin bilgiye erişimlerinin kütüphaneler açısından değerlendirilmesi. Pervin Bezirci, Leyla Kanık, Erdinç Alaca, Gülcan Palo ve Demet Soylu (Ed.), Özel gereksinimli bireylerin bilgiye erişimi: Disiplinlerarası çalışmalar ve güncel yaklaşımlar içinde (ss. 41-60), Hiperyayın.
21. Friend, M., & Bursuck, W. D. (2012). Including students with special needs: A practical guide for classroom teachers (6th ed.). Pearson.
22. Gümüş, M. M., Ekdi, E., Acar, H., Demir, M.C., Taruk, M., Ağaçhanlı, S. ve Demir, Y. (2021). Türkiye’de kaynaştırma eğitimi, uygulamaları, tarihi ve yıllara göre kaynaştırma eğitimi öğrenci sayıları. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(68), 903-914. https://doi.org/10.26450/jshsr.2403.
23. Güney, K., ve Erşahin, Z. T. (2023). Dezavantajlı bireylerde kendini gerçekleştirme motivasyonu oluşturmak amacıyla başarılarıyla ünlenmiş özel gereksinimli bireylerin biyografik incelemesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE), 12(3), 1450-1472. https://doi.org/10.7884/teke.1360041
24. International Federation of Library Associations and Institutions [IFLA]. (2014). IFLA guidelines for library services to persons with dyslexia. Holland: International Federation of Library Associations and Institutions, https://www.ifla.org/wp-content/uploads/2019/05/assets/lsn/publications/guidelines-for-library-services-to-persons-with-dyslexia_2014.pdf
25. International Federation of Library Associations and Institutions [IFLA]. (2015). School library guide lines (2nd ed.) (B. Irvall ve G. S. Nielsen, Eds.). Holland: International Federation of Library Associations and Institutions, https://www.ifla.org/wp-content/uploads/2019/05/assets/school-libraries-resource-centers/publications/ifla-school-library-guidelines.pdf
26. International Federation of Library Associations and Institutions [IFLA]. (2025). IFLA-UNESCO okul kütüphanesi bildirgesi 2025. IFLA Publications. https://repository.ifla.org/handle/20.500.14598/3998
27. Kaeding, J., D. L. Velasquez, & D. Price. (2017). Public libraries and access for children with disabilities and their families: A proposed inclusive library model. Journal of the Australian Library and Information Association, 66(2), 96-115. doi:10.1080/24750158.2017.1298399.
28. Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi (36. Baskı). Nobel Yayıncılık.
29. Karasu Avcı, E., ve Ketenoğlu Kayabaşı, Z. E. (2026). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin kaynaştırmaya yönelik farkındalıklarının ve uygulamalarının incelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 30(1), 352-372. https://doi.org/10.20296/tsadergisi.1661217
30. Kargın, T. (2004). Kaynaştırma: Tanımı, gelişimi ve ilkeleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(02), 1-13. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000080
31. Kavas, Z. O. (1999). Kant’ın eleştirel felsefesine Parmenides ile Platon’un etkisi. Felsefe Dünyası. 2(30), 76-79.
32. Kıraç, S., Kızılaslan, A., ve Yazıcıoğlu, T. (2026). Fen bilimleri öğretmenlerinin kaynaştırma öğrencilerine yönelik özyeterliklerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 78, 72-86. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1516864
33. Lance, K. C., & Kachel, D. E. (2018). Why school librarians matter: What years of research tell us. Phi Delta Kappan, 99(7), 15-20. https://doi.org/10.1177/0031721718767854
34. Mccutcheon, S. (2010). İstanbul’da okul kütüphaneleri. Bilgi Dünyası, 11(2), 459-470. https://doi.org/10.15612/BD.2010.247
35. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018a). Özel çocuklar için işlevsel Türkçe müfredatı. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
36. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018b). “Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği”. RG, S.30471, tar. 07.07.2018, https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24736&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
37. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2022). Kaynaştırma/Bütünleştirme yoluyla eğitim uygulamaları: Ulusal eylem planı: 2022-2026. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_12/03103346_Ulusal_Eylem_PlanY_3_KasYm.pdf
38. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). “Millî Eğitim Bakanlığı Okul Kütüphaneleri Yönetmeliği”. RG, S.32731, tar. 23.11.2024, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/11/20241123-1.htm
39. OECD. (2019). PISA 2018 Results (Volume I): What students know and can do, PISA. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5f07c754-en
40. Okul Kütüphanecileri Derneği. (2014a). Yönetim ilke ve standartları. Okul Kütüphanecileri Derneği. https://www.okd.org.tr/index.php/tr/okul-kuetuephaneleri-icin-ilke-ve-standartlar-sonuc-calistayi-bildirgesi/yoenetim-ilke-ve-standartlari.html
41. Okul Kütüphanecileri Derneği. (2014b). Hizmet ilke ve standartları. Okul Kütüphanecileri Derneği. https://www.okd.org.tr/index.php/tr/okul-kuetuephaneleri-icin-ilke-ve-standartlar-sonuc-calistayi-bildirgesi/hizmet-ilke-ve-standartlari.html
42. Okul Kütüphanecileri Derneği. (2014c). Koleksiyon ilke ve standartları. Okul Kütüphanecileri Derneği. https://www.okd.org.tr/index.php/tr/okul-kuetuephaneleri-icin-ilke-ve-standartlar-sonuc-calistayi-bildirgesi/koleksiyon-ilke-ve-standartlari.html
43. Okul Kütüphanecileri Derneği. (2024). Okul kütüphaneciliği rehberi. Okul Kütüphanecileri Derneği. https://okd.org.tr/dosyalar/Okul%20Kutuphaneciligi%20Rehberi%202024.pdf
44. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. Mesut Bütün ve Selçuk Beşir Demir (Çev.). Pegem Akademi.
45. Rosenow, E. (1993). Plato, Dewey, and the problem of the teacher’s authority. Journal of Philosophy of Education, 27(2), 209-220. doi:10.1111/j.1467-9752.1993.tb00656.x
46. Şenyurt, Ö. (2022). Temel eğitimde özel gereksinimli bireyler için bilgi hizmetleri uygulamaları. Pervin Bezirci, Leyla Kanık, Erdinç Alaca, Gülcan Palo ve Demet Soylu (Ed.), Özel gereksinimli bireylerin bilgiye erişimi: Disiplinlerarası çalışmalar ve güncel yaklaşımlar içinde (ss. 61-86), Hiperyayın.
47. Şeref, İ., ve Şahin, M. (2022). Okuma kültürü edindirme sürecine yönelik bir eylem araştırması. Türk Kütüphaneciliği, 36(2), 133-148. https://doi.org/10.24146/tk.1035151
48. Soldan, T. ve Soldan, U. (2024). Yeni medya araçlarının eğitim süreçlerine etkisi. TAM Akademi Dergisi, 3(4), 180-204. https://doi.org/10.58239/tamde.2024.02.003.x
49. Sucuoğlu, B. (2004). Türkiye’de kaynaştırma uygulamaları: Yayınlar/Araştırmalar. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 5(02), 15-23. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000083
50. Sucuoğlu, B., ve Kargın, T. (2006). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları: Yaklaşımlar, yöntemler, teknikler. Morpa Kültür Yayınları.
51. Temiz, N. (2025). Özel gereksinimli çocuk kullanıcılara yönelik kütüphane hizmetleri eğitiminin bilgi ve belge yönetimi bölümü öğrencilerinin bilgi düzeylerine etkisinin incelenmesi. Türk Kütüphaneciliği, 39(2), 154-174. https://doi.org/10.24146/tk.1628267
52. Todd, R. J. (2015). Evidence-based practice and school libraries: Inquiry into measuring impact. Knowledge Quest, 43(3), 8–15.
53. Türk Dil Kurumu. (2025). “Eğitim”. Türk Dil Kurumu. http://sozluk.gov.tr/
54. UNESCO. (2015). Education 2030: Incheon declaration and framework for action for the implementation of sustainable development Goal 4. UNESCO Publishing. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245656
55. World Wide Web Consortium [W3C]. (2024). Web content accessibility guidelines (WCAG). https://www.w3.org/TR/WCAG22/
56. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. Baskı). Seçkin Yayıncılık.