Bilişsel Hiyerarşi ve Zekâların Eşitliği: Liselere Geçiş Sisteminin (LGS) Biyopolitik ve Pedagojik Analizi

Öz

Bu çalışma, Jacques Rancière’in Cahil Hoca eserinde geliştirdiği “zekâların eşitliği” ilkesini, Türkiye’deki Liselere Geçiş Sınavı (LGS) sistemi üzerinden eleştirel bir şekilde inceliyor. Geleneksel eğitim anlayışının dayandığı hiyerarşik bilen ve bilmeyen ayrımının, modern sınav sistemleri aracılığıyla öğrenciler arasında yeniden üretildiği öne sürülüyor. Çalışma, LGS’nin pedagojik bir ölçme aracı olarak işlev görmenin ötesinde, biyopolitik bir ayrıştırma aracı ve toplumsal eşitsizlikleri yeniden üreten bir sistem olduğunu savunuyor. Bu açıdan Rancière’in pedagojik eleştirisi, Agamben’in “çıplak hayat”, Bauman’ın “ıskarta hayatlar” ve Foucault’nun sınav ve disiplin kavramlarıyla birlikte ele alınıyor. Kuramsal tartışma, PISA ve OECD verileri ile yüksek profilli sınavlara ilişkin güncel literatürle destekleniyor. Ayrıca, zekânın biyolojik determinizmle açıklanmasına yönelik iddialar; Lewontin, Turkheimer ve Noble’ın gen ve çevre etkileşimini merkeze alan ampirik çalışmaları üzerinden eleştiriliyor. Son olarak, Sugata Mitra’nın “Hole in the Wall” deneyleri, Jacotot’nun pedagojik yaklaşımının günümüz karşılığı olarak tartışılıyor. Çalışma, LGS gibi sınav sistemlerinin zekâyı ölçmekten çok sınıfsal ve çevresel eşitsizlikleri meşrulaştırdığını ve buna karşılık “Cahil Hoca” modelinin eğitimi zihinsel özgürleşme fırsatı olarak yeniden düşünmeye olanak sağladığını savunuyor.

Anahtar Kelimeler

• Cahil Hoca
• Zekâların Eşitliği
• Liselere Geçiş Sınavı
• Biyopolitika
• Eğitimde Eşitsizlik

Cognitive Hierarchy and the Equality of Intelligences: A Biopolitical and Pedagogical Analysis of the High School Transition System (LGS)

Öz

This study critically examines the principle of the “equality of intelligences” developed by Jacques Rancière in The Ignorant Schoolmaster through the case of Turkey’s High School Entrance Examination (LGS). It argues that the hierarchical distinction between the knowing and the ignorant, which underlies traditional educational paradigms, is reproduced among students through modern examination systems. The study maintains that the LGS functions not merely as a pedagogical assessment tool, but as a biopolitical mechanism of differentiation that reproduces social inequalities. In this context, Rancière’s pedagogical critique is analyzed alongside Agamben’s concept of “bare life,” Bauman’s notion of “wasted lives,” and Foucault’s analyses of examination and discipline. The theoretical discussion is supported by PISA and OECD data, as well as contemporary literature on high-stakes testing. Furthermore, claims that explain intelligence through biological determinism are critically examined through empirical studies that foreground gene–environment interaction, particularly the works of Lewontin, Turkheimer, and Noble. Finally, Sugata Mitra’s “Hole in the Wall” experiments are discussed as a contemporary counterpart to Jacotot’s pedagogical approach. The study argues that examination systems such as the LGS legitimize class-based and environmental inequalities rather than measuring intelligence itself, while the “Ignorant Schoolmaster” model offers a framework for rethinking education as an opportunity for intellectual emancipation.

Anahtar Kelimeler

• The Ignorant Schoolmaster
• Equality of Intelligences
• High-Stakes Testing
• Biopolitics
• Educational Inequality

Kaynakça

1. Agamben, G. (1998). Kutsal insan: Egemen iktidar ve çıplak hayat. Ayrıntı Yayınları.
2. Althusser, L. (1970). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. İthaki Yayınları.
3. American Psychological Association. (2000). Appropriate use of high-stakes testing in our nation’s schools. https://www.apa.org/topics/schools-classrooms/high-stakes-testing
4. Apple, M. W. (2006). Educating the “right” way: Markets, standards, God, and inequality (2nd ed.). Routledge.
5. Apple, M. W. (2014). Official knowledge: Democratic education in a conservative age (3rd ed.). Routledge.
6. Bauman, Z. (2004). Iskarta hayatlar: Modernite ve safraları. Can Yayınları.
7. Bernstein, B. (1973). Class, codes and control: Vol. 2. Applied studies towards a sociology of language. Routledge.
8. Bourdieu, P., & Passeron, J. C. (1970). Yeniden üretim: Eğitim sistemine ilişkin bir teorinin unsurları (A. Zengin, Çev.). Heretik Yayınları.

9. Cahil hoca. (2025). Corpus Dergi. https://corpusdergi.com/2025/cahil-hoca/
10. Clark, D. (2020, 6 Nisan). Mitra: Hole in the wall… but holes in the research. Plan B. http://donaldclarkplanb.blogspot.com/2020/04/mitra-hole-in-wall-but-holes-in-research.html
11. Consortium for Policy Research in Education. (2009). Can high-stakes testing leverage educational improvement? https://www.cpre.org/sites/default/files/journal/1151_2009canhighstakes.pdf
12. Çakıcı, A. (2021). Lise Giriş Sınavı’na (LGS) girecek olan öğrencilerin sınav kaygısı düzeyleri ile akademik erteleme davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(46), 855–875. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1493742
13. The exposome’s impact on brain health across the lifespan. (t.y.). https://iris.unito.it/retrieve/1886c648-7bd4-4cf7-a606-0c5af26bc429/1-s2.0-S0149763425002489-main.pdf
14. Foucault, M. (1975). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
15. Gould, S. J. (1981). İnsanın yanlış ölçümü. Nova Yayınları.
16. Lewontin, R. C., Rose, S., & Kamin, L. J. (1984). Genlerimizden ibaret değiliz: Biyoloji, ideoloji ve insan doğası. Yordam Kitap.
17. McNeil, L., & Valenzuela, A. (2001). The harmful impact of the TAAS system of testing in Texas: Beneath the accountability rhetoric. In G. Orfield & M. L. Kornhaber (Eds.), Raising standards or raising barriers? Inequality and high-stakes testing in public education (pp. 127–150). The Century Foundation Press.
18. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024). Sınavla öğrenci alacak ortaöğretim kurumlarına ilişkin merkezî sınav başvuru ve uygulama kılavuzu. MEB Yayınları.
19. Mitra, S., & Dangwal, R. (2022). Evolution of the “Hole-in-the-Wall”: A status review. Prospects, 52(1–2), 209–222.
20. Mitra, S., & Vivek, R. (2001). Children and the Internet: Experiments with minimally invasive education in India. British Journal of Educational Technology, 32(2), 221–232.
21. Montessori, M. (1949). Emici zihin (G. Yılmaz, Çev.). Kaknüs Yayınları.
22. Neill, A. S. (1960). Summerhill: A radical approach to child rearing. Hart Publishing.
23. Noble, K. G., Farah, M. J., & McCandliss, B. D. (2006). Socioeconomic background modulates cognition–achievement relationships in reading. Cognitive Development, 21(3), 349–368. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2006.01.007
24. Noble, K. G., Houston, S. M., Brito, N. H., Bartsch, H., Kan, E., Kuperman, J. M., … Sowell, E. R. (2015). Family income, parental education and brain structure in children and adolescents. Nature Neuroscience, 18(5), 773–778. https://doi.org/10.1038/nn.3983
25. Oberleiter, S., Wurzer, J., Mikas, M., Held, M., & Wieland, B. (2025). Flynn effect patterns differ across the entire Cattell–Horn–Carroll (CHC) intelligence model: Evidence from the Austrian Armed Forces. Frontiers in Psychology, 16, Article 1547520. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1547520
26. OECD. (2023). PISA 2022 results (Volume I): The state of learning and equity in education. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/53f23881-en
27. OECD. (2025). Education at a glance 2025: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en
28. Rancière, J. (1987). Cahil hoca: Zihinsel özgürleşme üstüne beş ders. Metis Yayınları.
29. Richardson, K. (2017). Zekânın bilimi ve ideolojisi: Genler, beyin ve insanın potansiyeli. Koç Üniversitesi Yayınları.
30. Sugata Mitra: The professor with his head in the cloud? (2016, 7 Haziran). The Guardian. https://www.theguardian.com/education/2016/jun/07/sugata-mitra-professor-school-in-cloud
31. The structural and social determinants of Alzheimer’s disease related dementias. (t.y.). ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/370114644_The_structural_and_social_determinants_of_Alzheimer’s_disease_related_dementias
32. Turkheimer, E., Haley, A., Waldron, M., D’Onofrio, B., & Gottesman, I. I. (2003). Socioeconomic status modifies heritability of IQ in young children. Psychological Science, 14(6), 623–628. https://doi.org/10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1475.x
33. TÜSİAD. (2022). Geleceğin dünyasına hazırlanırken eğitime bakış: PISA 2022 bulguları ışığında Türkiye’de eğitimin durumu araştırması. https://www.researchgate.net/publication/384264743