1923-1960 Dönemlerinde Türkiye’den Hacca Gitmek: Politika, Organizasyon ve Algı
Öz
Türkiye’de hac ibadetinin 1923-1960 yılları arasındaki genel durumu, çok partili hayata geçilmesinden sonra hacca gideceklere döviz tahsis kararı, bunun basına ve meclise yansıyan halleri, 1953-1954 yıllarına kadar hacca ilişkin genel bir devlet organizasyonunun olmamasından kaynaklı hacı adaylarının karşılaştıkları güçlükler bu çalışmanın ana kapsamını oluşturmaktadır. 1945 yılında çok partili hayata geçilmesiyle birlikte iktidara talip olmanın beraberinde rekabeti ve halkın taleplerini eğilmeyi de gerekli kılması ve bunun partilerin siyasi söylem ve vaatlerine de yansımasının da etkisiyle bu döneme kadar çeşitli gerekçe ve nedenlerle kesintiye uğramış hac ibadetinin organize bir devlet hizmetine dönüşme süreci de bu çalışmanın ana konuları arasındadır. Süreç değerlendirilmeye çalışılırken devletçe yapılan hac organizasyonunun siyasi, iktisadi, ticari, uluslararası ilişkiler ve salgın hastalıklar gibi birçok duruma bağlı olarak değişkenlik gösterebildiği vurgulanmaya çalışılmıştır. Bu anlamda gerek Osmanlı Devleti’nin dağılmasının bıraktığı hac yollarının güvenliği meselesi gibi sorunlu alanlar, gerekse ulusal ve uluslararası yeni dengelerin organize bir haccın önündeki engelleri oluşturduğuna işaret edilmeye çalışılmıştır. Bu engellere, kuruluş ve kurumsallaşma döneminin ideolojik yaklaşımları, iktisadi şartları ve salgın hastalıklar gibi durumlar da ilave edildiğinde Türkiye’de uzunca bir dönem haccın organizasyonu mümkün olmamıştır. Ayrıca bu dönemde hac hususunda bir devlet organizasyonun yokluğu, hacı adaylarının uğurlanması ya da karşılanması gibi toplu uygulamalara sıcak bakılmaması gibi sebepler dolayısıyla hac ibadetinin genel itibariyle bireyselleştiği gözlemlenmiştir. Bu anlamda Türkiye’de hac uzun bir süre bireysel imkânlar üzerinden ve çoğu kere kaçak yollarla gerçekleşmiştir. Ancak bununla birlikte tek partili yıllar da dâhil olmak üzere Cumhuriyet döneminde resmi bir hac yasağı kararı alınmadığının da ifade edilmesi gerekir. Çok partili yaşama geçilmesinden sonra yaşanan politika değişiminin etkisiyle dinî alanın rahatlatılmasına ilişkin alınan kararlardan hac ibadeti de payına düşeni almıştır. Demokrat Parti’nin (DP), Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) dönemi laiklik uygulamalarının daralttığı İslami alanın genişletilmesine ilişkin seçim vaatleri ve bunun kitleler üzerindeki etkisi dolayısıyla mevcut iktidar CHP bunun olası siyasi getirisini DP’ye bırakmak istememiş ve hacca gideceklere döviz tahsis kararı başta olmak üzere organize bir hac için çeşitli karar ve uygulamalara imza atmıştır. 1950 yılındaki iktidar değişikliği ile bunların kapsamı genişletilmiş ve bundan sonraki süreç aşamalı bir şekilde haccın devlet denetiminde bir organizasyona dönüşmesi şeklinde gerçekleşmiştir.
Hac ibadetinin tarihsel sürecinin Cumhuriyet dönemi henüz gerçek anlamda yazılmadığından alana ilişkin literatür oldukça yetersizdir. Dolayısıyla bu çalışma genel olarak Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet ve Osmanlı arşivleri, dönem basını, meclis tutanakları gibi birincil kaynaklardan faydalanılarak hazırlanmıştır. Bu çalışmanın bundan sonra yapılacak Cumhuriyet dönemi hac uygulamaları ve araştırmalarına kaynak ve fikir sağlaması hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler
Pilgrimage From Türkiye In The Period 1923-1960: Policy, Organization And Perception
Öz
The general situation of pilgrimage in Türkiye between 1923 and 1960, the decision to allocate foreign currency to pilgrims after the transition to multi-party rule, its reflections in the press and parliament, and the difficulties faced by pilgrim candidates due to the lack of a general state organization for pilgrimage until 1953-1954 constitute the main scope of this study. In 1945, with the transition to multi-party life, the process of transforming the pilgrimage worship, which had been interrupted for various reasons until this period, into an organized state service with the effect that aspiring to power necessitated competition and addressing the demands of the people, and this was reflected in the political discourses and promises of the parties, is among the main topics of this study. While trying to evaluate the process, it is tried to emphasize that the organization of pilgrimage by the state could vary depending on many situations such as political, economic, commercial, international relations and epidemics. In this sense, it is tried to point out that both problematic areas such as the security of the pilgrimage routes left by the dissolution of the Ottoman Empire and new national and international balances constitute obstacles to an organized pilgrimage. When the ideological approaches, economic conditions and epidemics of the period of establishment and institutionalization were added to these obstacles, it was not possible to organize pilgrimage in Türkiye for a long period of time. In addition, in this period, it was observed that the pilgrimage was generally individualized due to reasons such as the absence of a state organization for pilgrimage and the lack of interest in collective practices such as seeing off or welcoming pilgrim candidates. In this sense, pilgrimage in Türkiye was performed for a long time through individual means and often illegally. However, it should also be noted that there was no official ban on pilgrimage during the Republican era, including the single-party years.
After the transition to multi-party life, with the effect of the policy change after the transition to multi-party life, hajj worship also received its share of the decisions taken to relax the religious sphere. Due to the electoral promises of the Democrat Party (DP) to expand the Islamic sphere, which had been narrowed by the Republican People’s Party (CHP) era secularism practices, and the impact this had on the masses, the current ruling CHP did not want to leave the possible political benefits of this to the DP and signed various decisions and practices for an organized pilgrimage, including the decision to allocate foreign currency to those going on pilgrimage. In 1950, with the change of government, the scope of these decisions and practices was expanded and the following process gradually transformed hajj into an organization under state control.
Since the Republican period of the historical process of the pilgrimage has not yet been written in real terms, the literature on the field is quite insufficient. Therefore, this study is based on primary sources such as the Republican and Ottoman archives of the Presidency of State Archives, the Turkish Diplomatic Archives of the Presidency of Foreign Affairs, the press of the period, and parliamentary minutes. It is aimed that this study will provide sources and ideas for future pilgrimage studies in the Republican period.
Anahtar Kelimeler
