CUMHURİYET İSTANBUL’UNDA TOPLUMSAL BİR DÜZENLEME: ULAŞIM ARAÇLARINDAKİ PERDELERİN KALDIRILMASI
Öz
Osmanlı1Devleti’nde 19. yüzyıldan itibaren kara ve deniz ulaşım ağının giderek genişlemesi, kadınların ulaşım araçlarından ne şekilde yararlanabileceklerine yönelik bir gündeme yol açmıştır. Bu konuda varılan sonuç, ulaşım araçlarında kadınlar için ayrı yerler ayrılması olmuştur. Kadınlarla erkekler bölümünü ayırmak için de genellikle perdeler kullanılmıştır. Bu çözümün yarattığı aksaklıklar çeşitli sıkıntılara neden olmuş ve bu da beraberinde eleştirileri getirmiştir. Buna karşın, söz konusu uygulama Cumhuriyet’in ilanına kadar sürdürülmüştür. Cumhuriyet’in ilanından sonra, İstanbul Polis Müdüriyeti, perdelerin sebep olduğu sağlık gerekçesini öne sürerek 23 Aralık 1923’ten itibaren bu uygulamaya son vermiştir. Böylece ulaşım araçlarındaki perdeler kaldırılmış ve kadınların erkeklerle birlikte yolculuk edebilmelerine olanak sağlanmıştır. Bununla birlikte, ayrı seyahat etmek isteyen
kadınlar için ulaşım araçlarında özel yerler belirlenmiştir. Söz konusu düzenleme sağlık gerekçesine dayandırılmasına karşın, kamuoyu nezdinde ağırlıklı olarak toplumsal yönüyle değerlendirilmiştir. Bu bağlamda karara yönelik kimi tepkiler oluşup sağlık gerekçesi sorgulanmasına rağmen, genel anlamda karar olumlu karşılanmıştır. Yapılan olumlu değerlendirmelerde, toplumsal alanda birçok açıdan erkekle birlikte hareket eden kadınların, ulaşım araçlarında ayrımcılığa maruz kalmalarının anlamsız olduğu vurgulanmıştır. Bu açıdan söz konusu ayrımcılığın kaldırılmasının toplumsal açıdan bir ilerleme ve hatta bu kararın bir inkılap adımı olduğu belirtilmiştir. Bu süreçte Erzurum milletvekili Ziyaeddin Efendi bir soru önergesi vererek bu kararın gerekçesini öğrenmek istemiştir. Dâhiliye Vekili Ferid Bey, bu önergeyi TBMM’nin 16 Ocak 1924 tarihli oturumunda cevaplayarak düzenlemenin sağlık gerekçesiyle gerçekleştirildiğini ve kendilerinin bu konuda bir emir vermediğini söylemiştir. Buna karşılık Ziyaeddin Efendi sağlık gerekçesini inandırıcı bulmamış, İstanbul Polis Müdüriyetinin yetkisini sorgulamış ve yapılanın yanlış bir yenileşme adımı olduğunu öne sürmüştür. Meclis oturumunda, kendisinin görüşünü destekleyen milletvekilleri bulunduğu gibi kararı olumlu karşılayanlar da olmuştur. Bu tartışmaya rağmen, TBMM’de aksi bir karar alınmadığından perdelerin kaldırılmasına yönelik düzenleme devam ettirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
A SOCIAL REGULATION IN REPUBLICAN ISTANBUL: THE REMOVAL OF CURTAINS IN TRANSPORTATION VEHICLES
Öz
In the Ottoman Empire, from the 19th century onwards, the gradual expansion of land and sea transportation networks led to discussions on how women could utilize these means of transportation. The conclusion reached on this matter was to allocate separate spaces for women in transportation vehicles. Curtains were commonly used to separate
the sections for women and men. The disruptions created by this solution have caused various problems and this has brought criticism. Nevertheless, the practice continued until the proclamation of the Republic. After the proclamation of the Republic, the Istanbul Police Directorate ended this practice on December 23, 1923, citing health concerns caused by the curtains. Thus, the curtains in transportation vehicles were removed, allowing women to travel alongside men. However, designated spaces were allocated in transportation vehicles for women who preferred to travel separately. Although the regulation in question was based on health grounds, it was evaluated mainly in terms of its social aspect in the public opinion. In this context, although there were some reactions to the decision and its health justification was questioned, the decision was generally received positively. Positive assessments emphasized that it was unreasonable for women, who participated alongside men in many aspects of social life, to face discrimination in transportation vehicles. In this respect, it has been stated that the elimination of such discrimination is a societal advancement and even a revolutionary step. During this process, Erzurum deputy Ziyaeddin Efendi submitted a parliamentary question to inquire about the justification for this decision. The Minister of Internal Affairs, Ferid Bey, responded to this motion during the Grand National Assembly of Türkiye’s session on January 16, 1924, stating that the regulation was implemented on health grounds and that they had not issued any directive on the matter. In response, Ziyaeddin Efendi found the health justification unconvincing, questioned the authority of the Istanbul Police Directorate, and argued that this was a
misguided step towards modernization. In the parliamentary session, there were deputies who supported his view, and there were also those who welcomed the decision. Despite this discussion, since no contrary decision was made in the Turkish Grand National Assembly, the arrangement for the removal of the curtains continued.
Anahtar Kelimeler
