I. DÜNYA SAVAŞI’NDA OSMANLI DEVLETİ’Nİ SAVAŞ DIŞI BIRAKMA GİRİŞİMLERİ: MÜNFERİT SULH TEKLİFLERİ VE DARBE TEŞEBBÜSLERİ

Öz

Bu makale, I. Dünya Savaşı sırasında Türk Boğazları ekseninde yürütülen askerî ve diplomatik mücadelelerin kesişim noktasında Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya kaldığı çok boyutlu baskıları ele almaktadır. Özellikle Çanakkale Harekâtı çerçevesinde, İtilaf Devletleri’nin Osmanlı’yı Almanya’dan kopararak savaştan çekilmeye zorlamak, Osmanlı cephelerindeki tüm güçlerini Avrupa’daki asıl cephede yoğunlaştırmak ve Boğazlar üzerinden Rusya’ya Almanya karşısında kritik lojistik desteği sağlamak amacıyla geliştirdiği üç katmanlı strateji incelenmektedir. Bu strateji; münferit sulh teklifleri ile Osmanlı’ya toprak bütünlüğü, mali destek ve mevcut hükûmetin korunması gibi cazip avantajlar sunulması; ittifak ilişkilerini sarsmaya yönelik yoğun propaganda faaliyetleri ve iç siyaseti hedef alan darbe girişimleri üzerinden eş zamanlı olarak yürütülmüştür. Araştırma, Osmanlı arşiv belgeleri, diplomatik raporlar ve dönemin basın kaynaklarına dayanmakta olup, İtilaf Devletleri’nin sunduğu cazip tekliflerin, özellikle Rusya’ya duyulan yapısal ve tarihsel güvensizlik nedeniyle Osmanlı yönetimi tarafından reddedildiğini göstermektedir. Çanakkale ve Kûtü’l-Amâre’deki askerî başarılar, Osmanlı karar alıcılarının gizli diplomasi, psikolojik savaş ve iç siyaseti istikrarsızlaştırma girişimlerine karşı stratejik direnç geliştirmesini sağlamıştır. Bu durum, Osmanlı’nın savaş sürecindeki ittifak politikası kararlarının yalnızca askerî değil, aynı zamanda diplomatik ve iç siyasî faktörler tarafından şekillendiğini ortaya koymaktadır. Makale, İtilaf stratejisinin askerî, diplomatik ve iç siyaseti hedef alan unsurlarını birbirini tamamlayan paralel girişimler olarak bütüncül bir çerçevede ele almakta; Türk Boğazlarının uluslararası siyasetteki merkezî jeopolitik önemini, Osmanlı’nın ittifak sadakatini koruma kararlılığını ve bu kararlılığın sınırlarını analiz etmektedir. Çanakkale Cephesi’nin çoğunlukla askerî başarı olarak değerlendirilen yüzünün, gizli diplomasi ve darbe girişimleriyle şekillenen bilinmeyen boyutunu açığa çıkararak literatüre özgün katkı sağlamaktadır. Bulgular, Osmanlı karar alıcılarının Rusya kaynaklı varoluşsal tehdit algısı nedeniyle Almanya’yı vazgeçilmez bir denge ve güvenlik ortağı olarak gördüklerini ve bu nedenle kısa vadeli ödünler karşılığında ittifakı riske etmenin hem stratejik hem de siyasal açıdan rasyonel bulunmadığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı yönetiminin çok boyutlu baskılara karşı geliştirdiği stratejik ihtiyatı, diplomatik mahareti ve iç siyasî istikrarı koruma kapasitesini ayrıntılı biçimde değerlendirmektedir. Ayrıca literatüre, Çanakkale ve Boğazlar bağlamındaki görece az bilinen gizli diplomasi girişimlerini ve iç muhalefeti denetleme mekanizmalarını bütüncül bir çerçevede analiz etme olanağı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• I. Dünya Savaşı
• Çanakkale Cephesi
• Münferit Sulh
• Osmanlı Diplomasi
• Türk-Alman İttifakı
• Türk Boğazları

ATTEMPTS TO REMOVE THE OTTOMAN EMPIRE FROM THE WAR DURING WORLD WAR I: INDIVIDUAL PEACE OFFERS AND COUP ATTEMPTS

Öz

This article examines the multifaceted pressures faced by the Ottoman Empire at the intersection of military and diplomatic struggles centered on the Turkish Straits during the First World War. Focusing particularly on the Gallipoli Campaign, it analyzes the three-layered strategy developed by the Entente Powers to detach the Ottoman Empire from Germany, compel its withdrawal from the war, concentrate Ottoman forces on the main European front, and secure critical logistical support for Russia through the Straits. This strategy operated simultaneously through individual peace initiatives offering the Ottoman Empire attractive incentives such as guarantees of territorial integrity, financial assistance, and the preservation of the existing government; intensive propaganda efforts aimed at undermining alliance cohesion; and coup attempts targeting the Empire’s internal political structure. Drawing on Ottoman archival documents, diplomatic reports, and contemporary press sources, the study demonstrates that these ostensibly appealing offers were rejected primarily due to the structural and historical distrust toward Russia. Military successes at Gallipoli and Kut al-Amara strengthened the Ottoman decision-makers’ capacity to resist covert diplomacy, psychological warfare, and attempts to destabilize domestic politics. These findings reveal that Ottoman alliance policy during the war was shaped not only by military considerations but also by diplomatic constraints and internal political dynamics. The article approaches the military, diplomatic, and domestic political components of the Entente strategy as mutually reinforcing initiatives within an integrated analytical framework. It highlights the central geopolitical significance of the Turkish Straits in international politics, the Ottoman leadership’s determination to preserve alliance cohesion, and the limits of this resolve under intense external pressure. By uncovering the lesser-known dimension of clandestine diplomacy and coup planning—often overshadowed by the military narrative of Gallipoli—the study offers an original contribution to the existing scholarship. The findings further indicate that the existential threat perceived from Russia made Germany an indispensable balancing and security partner for the Ottoman Empire, rendering short-term concessions in exchange for a separate peace strategically and politically irrational. In this respect, the study provides a detailed evaluation of the Ottoman government’s strategic prudence, diplomatic skill, and capacity to maintain internal political stability under complex wartime pressures. It also offers the literature a comprehensive analytical framework for understanding the relatively understudied secret diplomatic initiatives and mechanisms of internal opposition control in the context of Gallipoli and the Straits.

Anahtar Kelimeler

• World War I
• Gallipoli Campaign
• Individual Peace Initiatives
• Ottoman Diplomacy
• Ottoman-German Alliance
• Turkish Straits

Kaynakça

1. Akçuraoğlu Yusuf, “Asrı Hazır Tarihine Dair Araştırmalardan: Osmanlı Devleti Umumi Harpte Bitaraf Kalabilir miydi?”, Türk Tarihi Encümeni Mecmuası, Sene 17, Nr. 19 (96), 1 Haziran 1928, s. 1-29.
2. “Almanya Matbuatı ve Sulh Şayiatı”, Tercüman-ı Hakikat, nr. 12229, 26 Nisan 1915.
3. “Almanya Sulha Talip Değildir”, Tercüman-ı Hakikat, nr. 12228, 25 Nisan 1915.
4. Artuç, Nevzat, “Prens Sabahaddin Bey’in, Osmanlı Devleti’nin Almanya’nın Yanında Birinci Dünya Savaşına Girişini Engelleme Çabaları”, Belleten, C LXXXI, S 291, Ağustos 2017, ss. 628-637.
5. Ateş, Oral, Kafkas Cephesi’nde 16’ncı Kolordu Komutanlığı ve Mustafa Kemal Paşa, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çankırı 2023.
6. Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, C III, Kısım II, TTK Yayınları, Ankara 1991.
7. Bilgin, Mehmet, Teşkilât-ı Mahsusa’nın Kafkasya Misyonu ve Operasyonları, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2017.
8. Birinci Dünya Savaşı’na Katılan Alay ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri, C I, yay. haz. Hülya Toker-Nurcan Aslan, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 2009.

9. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi, C V, I-III. kitap, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Daire Başkanlığı yayınları, Ankara 2012.
10. Cavid Bey, Meşrutiyet Ruznamesi, C III, yay. haz. Hasan Babacan-Servet Avşar, TTK Yayınları, Ankara 2014.
11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Beşinci Şube (DH. EUM. 5. Şb.), 19/50.
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus (DH. KMS), 33/54.
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi (DH. ŞFR), 53/81.
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti Siyasi (HR. SYS), 2105/55; 2106/7; 2105/8; 2109/10; 2266/57; 2267/16; 2298/4; 2334/6; 2304/13; 2304/14; 2317/25; 2410/21; 2411/26; 2418/46; 2418/62; 2976/27; 2976/28; 2977/22; 2979/24.
15. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti Sofya Sefareti (HR. SFR.04), 281/59; 460/67.
16. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dosya Usulü (İ. DUİT), 172/79.
17. Çarlık Belgelerinde Anadolu’nun Paylaşılması, yay. haz. E. E. Adamof, Kaynak Yayınları, İstanbul 2001.
18. Çolak, Mustafa, Alman İmparatorluğu’nun Doğu Siyaseti Çerçevesinde Kafkasya Politikası (1914-1918), TTK Yayınları, Ankara 2014.
19. Çolak, Mustafa, Enver Paşa Osmanlı-Alman İttifakı, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2008. Çolak, Mustafa, Komitenin Ruhu Talat Paşa, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2023.
20. Erickson, Edward J., Size Ölmeyi Emrediyorum/Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusu, çev. Tanju Akad, Kitap Yayınevi, İstanbul 2003.
21. Eroğlu, Nazmi, Fırtınalı Günlerin Ünlü Maliye Nazırı Cavit Bey, Bir Harf Yayınları, İstanbul 2006.
22. Farrar, L. L., Jr., Divide and Conquer: German Efforts to Conclude a Separate Peace, 1914–1918, East European Quarterly, Boulder: Distributed by Columbia University Press, New York 1978.
23. General-ot-Infanterii Nikolay Nikolayevich Yudenich (K 50-letnemu jubileyu), Izdaniye Parizhskago Jubileynago Komiteta, Parizh 1931.
24. Güllü, Ramazan Erhan, Gölgede Bir Lider/ Mütareke Döneminde Prens Sabahattin ve Muhiti, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2023.
25. Hart, Basil Liddell, Birinci Dünya Savaşı Tarihi, çev. Kerim Bağrıaçık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2014.
26. Hülagü, M. Metin, Sultan II. Abdülhamid’in Sürgün Günleri/Hususi Doktoru Atıf Bey’in Hatıratı, Pan Yayıncılık, İstanbul 2003.
27. İlkin, Selim, “Câvid Bey, Mehmed (1875-1926)”, TDV İslam Ansiklopedisi, C VII, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1993, ss. 175-176.
28. Kaşıyuğun, Ali, Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Devleti’nin İttifak Arayışları ve I. Dünya Savaşına Girişi (1911-1914), Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Kahramanmaraş 2014.
29. Kocahanoğlu, Osman Selim, Divan-ı Harb-i Örfî Muhakematı Zabıt Ceidesi/ Tehcir Yargılamaları (1919), Temel Yayınları, İstanbul 2007.
30. Kon, Kadir, “Yeni Bilgiler Işığında Mehmed Akif’in (Birinci Dünya Savaşı’nda) Almanya Seyahati”, Mehmet Akif Ersoy Milli Birlik ve Bütünlük Sempozyumu (İstanbul, 12-14 Ekim 2011), İstanbul Sebahattin Zaim Üniversitesi Yayını İstanbul 2011, ss. 129-146.
31. Köse, İsmail, “I. Dünya Savaşı’nın İlk Gizli Anlaşması: İstanbul ve Boğazlar’ın Rus Çarlığı’na Bırakılması (Mart-Nisan 1915)”, Bilig, S 89, İlkbahar 2019, ss. 1-27.
32. Küçük, Cevdet, “Abdülhamid II”, TDV İslam Ansiklopedisi, C I, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1988, ss. 216-224.
33. “La situation en Turquie: Une dépêche du prince Sabaheddine”, The Independent, 6 Haziran 1915.
34. MacFie , A. L., “The Straits Question in the First World War, 1914-18”, Middle Eastern Studies, Vol. 19, No. 1 (Jan., 1983), ss. 43-74.
35. Ludendorff, Erich, Birinci Dünya Savaşı’nda Gördüklerim ve Yaşadıklarım, yay. haz. Asiye Yıldırım, Dün Bugün Yarın Yayınları, İstanbul 2014.
36. “Niçin Harp Ediyoruz?”, Tanin, nr. 2266, 11 Nisan 1915.
37. Osmanoğlu, Ayşe, Babam Sultan Abdülhamid (Hatıralarım), Selçuk Yayınları, Ankara 1986.
38. Özcan, Azmi, “Encümen-İ Huddâm-ı Kâ‘be”, TDV İslam Ansiklopedisi, C XI, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1995, ss. 178-179.
39. “Prens Sabahaddin Bey ve Rum Milleti”, İkdam, nr. 8219, Aralık 1919
40. “Prens Sabahaddin Beyefendi Hazretlerinin Muhtırası”, Alemdar, nr. 2716-416, 6 Şubat 1920.
41. Prens Sabahaddin, Gönüllü Sürgünden Zorunlu Sürgüne, haz. Mehmet Ö. Alkan, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2007.
42. Sait Halim Paşa, “Türkiye’nin Harb-i Umumi’ye İştirakindeki Sebepler”, Sebilü’r-Reşad, C XX, S 507 (29 Haziran 1338/29 Haziran 1922), ss. 149-154.
43. Shaw, Stanford J., The Ottoman Empire in World War I, C II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.
44. Stevenson, David, 1914-1918: The History of the First World War, Penguin Books, New York, 2005.
45. Suhuşina, O. V., “Mirna misiya freylini M. Vasilçikovı 1915 roku”, Visnik Çerkaskogo universitetu, Seriya İstoriçni nauki, No. 1 (2016), ss.118-126.
46. Teber, Hatice, “Mısırlı Bir Mücadele ve İlim Adamı: Abdülaziz Çâvîş”, Katre, S 14, Aralık 2022, ss. 182-200.
47. Trumpener, Ulrich, Osmanlı ve Almanya İmparatorluğu 1914-1918, çev. İbrahim Tolga Kara, Selenge Yayınları, İstanbul 2023.
48. Tunçer, Polat, İttihatçı Cavit Bey, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2010.
49. Tütüncü, Gülsüm, “Birinci Dünya Savaşı’nda İngiltere’de Siyasal Ortam ve İngiliz İşçi Partisi”, 100. Yılında Birinci Dünya Savaşı, Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi 2. Uluslararası Tarih Sempozyumu Bildiriler Kitabı, DEÜ Matbaası, İzmir, 2015, ss.817-839.
50. Uçman, Abdullah, “Prens Sabahaddin”, TDV İslam Ansiklopedisi, C XXXIV, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2007, ss. 341-342.
51. Yavuz, Yusuf Şevki, “Ferîd Vecdî”, TDV İslam Ansiklopedisi, C XII, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1995, ss. 393-395.