ALİ NACİ KARACAN VE YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU’NUN KALEMİNDEN İNKILAP GAZETESİNDE SERBEST CUMHURİYET FIRKASI

Öz

Türkiye’nin çok partili yaşama geçme arzusunun sonucu olarak kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF), sadece siyasal sistemde değil Türk basını ve kamuoyu nezdinde de önemli bir karşılık bulmuştur. Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın teşviki ile Ali Fethi Okyar tarafından kurulan SCF, dört ay kadar süren kısa ömrüne rağmen hem iktidar-muhalefet ilişkilerinin hem de siyasal kültürün evrilmesinde dikkate değer bir rol oynamıştır. Çalışmanın merkezinde yer alan İnkılap gazetesi, 30 Ağustos 1930 tarihinde yayın hayatına başlamış ve SCF’nin kurulduğu dönemde siyasal basın alanında yoğun tartışmalara sahne olmuştur. Bu çalışma, SCF’nin kuruluşundan kendini feshettiği döneme kadar olan süreci İnkılap gazetesi üzerinden incelerken Ali Naci Karacan ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun köşe yazıları ile SCF’nin siyasal ve düşünsel temsillerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılmış, verilerin sistematik bir şekilde değerlendirilmesi için MAXQDA yazılımından yararlanılmıştır. Çalışmada yer alan köşe yazarlarının yazıları doküman analizi ile tematik başlıklara ayrılırken nitel veri analizi yazımı ise MAXQDA aracılığı ile incelenmiştir. MAXQDA da veriler, “SCF’nin söylemleri”, “siyasal sorumluluk” ve “partinin kurumsallaşma süreci” gibi konular çerçevede tematik olarak kodlanmıştır. Bu tematik çözümleme sayesinde, Karacan ve Karaosmanoğlu’nun SCF’ye ilişkin değerlendirmeleri, siyasal tutumları ve muhalefet anlayışları arasındaki örtüşen ve ayrışan noktaları ortaya çıkartılmıştır. Analiz sonuçları, Karacan’ın daha eleştirel ve temkinli bir tutum sergilediği; Karaosmanoğlu’nun ise dönemin koşullarına daha duyarlı bir muhalefet anlayışı benimsediği görülmektedir. Yapılan analizler ile Karacan ve Karaosmanoğlu’nun düşünsel farklılıkları ve örtüşen yönleri ortaya çıkarıldığı gibi Türk basının siyasetle kurduğu ilişki ve muhalefet anlayışı tarihsel bir bağlamda değerlendirilmiştir. Böylece Türk basınından İnkılap gazetesinin ve köşe yazarlarının siyasetle kurduğu ilişki ortaya çıkarılmak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ali Naci Karacan
• İnkılap Gazetesi
• Kamuoyu
• Serbest Cumhuriyet Fırkası
• Türk Basını
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu

THE LIBERAL REPUBLICAN PARTY IN İNKILAP NEWSPAPER THROUGH THE WRITINGS OF ALİ NACİ KARACAN AND YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU

Öz

In consequence of Turkey’s aspiration to transition to a multi-party political system, the Liberal Republican Party (Serbest Cumhuriyet Fırkası, SCF) emerged as a significant development, both within the political structure and in the Turkish press and public opinion. The SCF was established by Ali Fethi Okyar with the encouragement of Gazi Mustafa Kemal Pasha. Despite its brief existence of only four months, the SCF played a noteworthy role in the evolution of government–opposition relations and political culture. The focal point of this study is the Inkilap newspaper, which commenced publication on 30 August 1930, coinciding with the establishment of the SCF and the period of intense political discourse in the political press. The present study aims to examine the trajectory of the SCF from its foundation to its self-dissolution through the lens of İnkılap newspaper, while analysing the political and intellectual representations of the SCF through the columns of Ali Naci Karacan and Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Methodologically, the research adopts a qualitative approach based on document analysis, supported by the use of MAXQDA software to ensure a systematic evaluation of the data. The columns of the aforementioned authors were categorised thematically through document analysis, and qualitative data analysis was conducted using MAXQDA. Within the MAXQDA software, the data were coded under themes such as “discourses of the SCF”, “political responsibility”, and “the party”s institutionalization process”. The thematic analysis employed in this study elucidates the converging and diverging perspectives of Karacan and Karaosmanoğlu with regard to the SCF. The findings indicate that Karacan adopted a stance that could be characterised as more critical and cautious, whereas Karaosmanoğlu pursued a conception of opposition that was more responsive to the conditions of the period. The analysis not only highlights the intellectual differences and commonalities between the two authors, but also situates İnkılap newspaper’s engagement with politics - and more broadly, the relationship of the Turkish press with political opposition – within its historical context. The present study therefore seeks to shed light on the relationship between the press and politics in early Republican Turkey by focusing on the Inkilap newspaper and its leading columnists.

Anahtar Kelimeler

• Ali Naci Karacan
• İnkılap Newspaper
• Liberal Republican Party
• Public Opinion
• Turkish Press
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Kaynakça

1. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fesih Kararının Esbabı Mucibesi Çürüktür!”, Cumhuriyet, 20 Teşrinisani 1930, s. 1.
2. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fethi Bey Geldi”, Cumhuriyet, 14 Eylül 1930, s. 1.
3. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fethi Bey’in Nutku”, Cumhuriyet, 9 Eylül 1930, s. 1.
4. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fırka Ciddi Esaslara İstinat Etmelidir”, Cumhuriyet, 5 Teşrinievvel 1930, s. 1.
5. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fırka İnfisahında Müsbet Taraf!”, Cumhuriyet, 22 Teşrinisani 1930, s. 1.
6. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Fırka Teşkilatı”, Cumhuriyet, 18 Eylül 1930, s. 1.
7. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “İzmir Hadiseleri”, Cumhuriyet, 7 Eylül 1930, s. 1.
8. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “İzmir Tezahüratı”, Cumhuriyet, 6 Eylül 1930, s. 1.

9. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Nasıl İnfisah Etti?”, Cumhuriyet, 18 Teşrinisani 1930, s. 1.
10. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Önümüzdeki İmtihan!”, Cumhuriyet, 4 Eylül 1930, s. 1.
11. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “S.C. Fırkası Niçin Yaşamadı?”, Cumhuriyet, 21 Teşrinisani 1930, s. 1.
12. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Siyasette Tekâmül”, Cumhuriyet, 14 Ağustos 1930, s. 3.
13. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Siyasi Terbiye İşi”, Cumhuriyet, 15 Ağustos 1930, s. 1.
14. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Yeni Fırka Fesholundu Diye, Kızmakta Haklı mıyız?”, Cumhuriyet, 23 Teşrinisani 1930, s. 1.
15. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Yeni Fırkanın Mahiyeti”, Cumhuriyet, 4 Teşrinievvel 1930, s. 1.
16. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Yeni Fırkanın Umumi Telakkisi”, Cumhuriyet, 17 Ağustos 1930, s.1.
17. Abalıoğlu, Yunus Nadi, “Yeni Fırkanın Umumi Telakkisi”, Cumhuriyet, 20 Ağustos 1930, s. 1.
18. Acun, Fatma, “Muhteva Analizi Metodu ve Cumhuriyet Tarihi Araştırmalarında Kullanımı”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, C 22, S 1, Ankara 2005, s. 27–50.
19. Ağaoğlu, Ahmet, Serbest Fırka Hatıraları, İletişim Yayınları, İstanbul 2021.
20. Atay, Falih Rıfkı, “Yeni Fırka Doğarken”, Milliyet, 17 Ağustos 1930, s. 1.
21. BCA, 490-1-0-0.435-1804-2, 14.09.1930.
22. BCA, 490-1-0-0.435-1804-2-28, 14.09.1930.
23. BCA, 490-1-0-0.435-1804-2-7, 14.09.1930.
24. BCA, 490-1-0-0.435-1804-2-74-81, 14.09.1930.
25. Burak, Suat, “Cumhuriyetin İlanından Sonra Türkiye’de İnkılâp Algısı”, Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi, C 1, S 1, 2018, s.31–47.
26. Dereli, A. B., “MAXQDA: Yaratıcı Veri Analizi Üzerine Notlar”, Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, C 13, S 1, Trabzon 2023, s.149–152.
27. “Fırka Ordu Değildir”, Son Posta, 16 Ağustos 1930, s.1.
28. Güneş, Günver, “Serbest Cumhuriyet Partisi Döneminde Türk Ocakları ve Siyaset”, Tarih ve Toplum Dergisi, C 11, S 65, İstanbul 1999, s.16.
29. İnkılap, “Bugün Gazinin Yarattığı Büyük Zaferin Yıl Dönümü”, İnkılap, 30 Ağustos 1930, s.1.
30. İnkılap, “Maslat, Meslek”, İnkılap, 30 Ağustos 1930, s.1.
31. Karacan, Ali Naci, “Anarşi”, İnkılap, 9 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
32. Karacan, Ali Naci, “Avrupa’ya Benziyoruz”, İnkılap, 8 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
33. Karacan, Ali Naci, “Bizim Fırkanın Acınacak Hali”, İnkılap, 26 Teşrinisani (Kasım) 1930, s.1.
34. Karacan, Ali Naci, “Faşizm Gibi Bir İdare İstiyoruz”, İnkılap, 13 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
35. Karacan, Ali Naci, “Faşizm Nedir?”, İnkılap, 23 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
36. Karacan, Ali Naci, “Gazi Mustafa Kemal Millî Bir Mefhumdur”, İnkılap, 15 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
37. Karacan, Ali Naci, “Gazi’ye Hürmetsizlik Edilemez”, İnkılap, 18 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
38. Karacan, Ali Naci, “Güzel İzmir’in Çirkin Manzarası”, İnkılap, 10 Eylül 1930, s.1.
39. Karacan, Ali Naci, “Halk Muztariptir!”, İnkılap, 24 Teşrinisani (Kasım) 1930, s.1. Karacan, Ali Naci, “İzmir’in Tezahürü”, İnkılap, 5 Eylül 1930, s.1.
40. Karacan, Ali Naci, “Meşhur Nutuk”, İnkılap, 9 Eylül 1930, s.1.
41. Karacan, Ali Naci, “Meşrutiyet Hortluyor!”, İnkılap, 12 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
42. Karacan, Ali Naci, “Nereye Gidiyoruz?”, İnkılap, 11 Teşrinievvel (Ekim) 1930, s.1.
43. Karacan, Ali Naci, “Ucube’nin Ölümü!”, İnkılap, 20 Teşrinisani (Kasım) 1930, s.1.
44. Karacan, Ali Naci, “Zırva Tevil Götürmez”, İnkılap, 25 Kanunuevvel (Aralık) 1930, s.1.
45. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Bu Muydu?”, İnkılap, 8 Eylül 1930, s.1.
46. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Cumhuriyet Fırkası”, İnkılap, 2 Eylül 1930, s.1.
47. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Dağın Doğurduğu”, İnkılap, 11 Eylül 1930, s.1.
48. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Fesihten Sonra”, Milliyet, 17 Ağustos 1930, s.1.
49. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Fethi Bey’e Düşen Büyük Vazife”, İnkılap, 4 Eylül 1930, s.1.
50. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Halk Fırkası Perçinleniyor”, İnkılap, 19 Eylül 1930, s.1.
51. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Hür İnsan Hür Millet”, İnkılap, 20 Eylül 1930, s.1.
52. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Hürriyet İsteriz!”, İnkılap, 10 Eylül 1930, s.1.
53. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Hürriyet, İnkılapçının Malıdır”, İnkılap, 25 Eylül 1930, s.1.
54. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “İki Lider Arasında”, İnkılap, 5 Eylül 1930, s.1.
55. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “İnkılâp ve Türk Gençliği”, İnkılap, 24 Eylül 1930, s.1.
56. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Sağ – Sol”, İnkılap, 3 Eylül 1930, s.1.
57. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Yakup Kadri Karaosmanoğlu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, İstanbul 2001, s.232–235.
58. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Zavallı Fethi Bey”, İnkılap, 7 Eylül 1930, s.1. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yıl, İletişim Yayınları, İstanbul 2016.
59. Koçak, Cemil, Belgelerle İktidar ve Serbest Cumhuriyet Fırkası, İletişim Yayınları, İstanbul 2006.
60. Okyar, Ali Fethi, Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu, Nasıl Feshedildi?, Ketebe Yayınevi, İstanbul 2019.
61. Oruç, Arif, “Hakikat Budur!”, Yarın, 22 Ağustos 1930, s. 1-2.
62. Oruç, Arif, “Halk Fırkası Matbuatının Bugünkü Hali Bir Hayli Gariptir”, Yarın, 18 Ağustos 1930, s. 1-2.
63. Oruç, Arif, “İzmir’de”, Yarın, 6 Eylül 1930, s. 1-2.
64. Oruç, Arif, “Milleti Yok Yere İncitmekten Tevakki Edilmek Lazımdır!”, Yarın, 9 Eylül 1930, s. 1-2.
65. Oruç, Arif, “Muterizlerin Tarizleri”, Yarın, 16 Eylül 1930, s. 1-2. Oruç, Arif, “Müdahaleler!”, Yarın, 21 Eylül 1930, s. 1-2.
66. Oruç, Arif, “Şahsiyat Yok!”, Yarın, 23 Ağustos 1930, s. 1-2.
67. Özcan, Elifnur, Ali Naci Karacan’ın Yayımladığı Politika ve İnkılap Gazetelerinin Serbest Fırka Tartışmalarındaki Rolü (1929–1931), Yüksek Lisans Tezi, Çankaya Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara 2021.
68. R. Sak, İ. T. Ş. Sak, Ç. Ö. Şendil ve E. Nas, “Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi”, Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, C 4, S 1, Kocaeli 2021, s.227–256.
69. Sadak, Necmeddin Sadık, “Dikkat!”, Akşam, 14 Teşrinievvel 1930, s. 1.
70. Sadak, Necmeddin Sadık, “Fırkaların Mahiyeti ve Manası”, Akşam, 15 Teşrinievvel 1930, s. 1.
71. Sadak, Necmeddin Sadık, “Muhalefetsiz Bir Cumhuriyetin Tasavvuru Kabil Değildir!”, Akşam, 13 Eylül 1930, s. 1.
72. Samur, Mustafa ve Adnan Sofuoğlu, “Karikatürlerde Serbest Cumhuriyet Fırkası”, Atatürk Yolu Dergisi, S 73, Ankara 2023, s.321–347.
73. Samur, Mustafa ve Adnan Sofuoğlu, Türk Millî Basında ve Karikatürlerde Serbest Cumhuriyet Fırkası, Berikan Yayınları, Ankara 2023.
74. Sertel, M. Zekeriya, “Bizde ve Onlarda Hürriyet”, Son Posta, 16 Eylül 1930, s. 3.
75. Sertel, M. Zekeriya, “Bu İntihabata Kanuni Denebilir mi?”, Son Posta, 16 Teşrinievvel 1930, s. 3.
76. Sertel, M. Zekeriya, “Bu Milletin Istırabına Kim Cevap Verecek”, Son Posta, 16 Teşrinievvel 1930, s. 3.
77. Sertel, M. Zekeriya, “Fethi Beyin Yeni Fırkası”, Son Posta, 10 Ağustos 1930, s. 3.
78. Sertel, M. Zekeriya, “Hükûmet Kanunu Bozamaz”, Son Posta, 9 Teşrinievvel 1930, s. 3.
79. Sertel, M. Zekeriya, “Hürriyeti Anarşi Zannediyorlar”, Son Posta, 15 Eylül 1930, s. 3.
80. Sertel, M. Zekeriya, “Hüsnü Niyet ve Menfaati Memleket”, Son Posta, 13 Ağustos 1930, s. 3.
81. Sertel, M. Zekeriya, “İntihabata Müdahale Cumhuriyet Fenalıktır”, Son Posta, 8 Teşrinievvel 1930, s. 3.
82. Sertel, M. Zekeriya, “İrtica Kimler Yapıyor?”, Son Posta, 13 Teşrinievvel 1930, s. 3.
83. Sertel, M. Zekeriya, “İzmir’deki Hadiselerin Hakiki Sebebi”, Son Posta, 8 Eylül 1930, s. 3.
84. Sertel, M. Zekeriya, “Serbest Fırka’nın Hataları”, Son Posta, 23 Teşrinievvel 1930, s. 3.
85. Sertel, M. Zekeriya, “Serbest Fırkanın İnfisahı”, Son Posta, 19 Teşrinisani 1930, s. 3.
86. Sertel, M. Zekeriya, “Üçüncü Bir Fırkaya İhtiyaç Vardır.”, Son Posta, 16 Ağustos 1930, s. 3.
87. Sertel, M. Zekeriya, “Üçüncü Bir Fırkaya İhtiyaç Yok mu?”, Son Posta, 25 Ağustos 1930, s. 3.
88. Sertel, M. Zekeriya, “Yeni Fırka Sağ mıdır? Sol mudur?”, Son Posta, 15 Ağustos 1930, s. 3.
89. Sertel, M. Zekeriya, “Yeni Fırka Şimdi Kuvvetlendi”, Son Posta, 13 Eylül 1930, s. 3. Sertel, M. Zekeriya, “Yeni Fırkanın Manası”, Son Posta, 11 Ağustos 1930, s. 3.
90. Soydan, Mahmut (Siirt Mebusu), “Başvekil İsmet Paşa Hazretlerinin Yeni Fırka…”, Milliyet, 11 Ağustos 1930, s. 1.
91. Soydan, Mahmut (Siirt Mebusu), “Ciddi ve Samimi Olalım”, Milliyet, 21 Ağustos 1930, s. 1.
92. Soydan, Mahmut (Siirt Mebusu), “Hakikati Unutmayalım”, Milliyet, 24 Ağustos 1930, s. 1.
93. Soydan, Mahmut (Siirt Mebusu), “Yeni Fırka Etrafında”, Milliyet, 18 Ağustos 1930, s. 1.
94. Soydan, Mahmut (Siirt Mebusu), “Yeni Safha”, Milliyet, 16 Ağustos 1930, s. 1.
95. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA), 490-1-0-0.435-1804-2, 14.09.1930.
96. Tanju, Sadun, Doludizgin, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2018.
97. Tunaya, Tarık Zafer Türkiye’de Siyasi Partiler: 1859–1952, Arpa Yayınları, İstanbul 1992.
98. Turan, Şerafettin, Türk Devrim Tarihi, Yeni Türkiye’nin Oluşumu (1923–1938), Bilgi Yayınevi, İstanbul 1995.
99. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Zabıt Ceridesi, C 21, Devre 3, Birleşim 84, 2 Ekim 1930, s.34.
100. Yarın, 17 Kasım 1930, s.1.
101. Yetkin, Çetin, Atatürk’ün Başarısız Demokrasi Devrimi: Serbest Cumhuriyet Fırkası, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, İstanbul 1997.