TÜRKİYE-SURİYE DOSTLUK VE İYİ KOMŞULUK SÖZLEŞMESİ (30 MART 1940) ÇERÇEVESİNDE UYRUKLUK VE EMLAK SORUNLARI

Öz

Birinci Dünya Savaşı sırasında imzalanan Sykes-Picot Anlaşması, Orta Doğu’da coğrafi, etnik ve kültürel özelliklerinden uzak yapay sınırlar çizdi. Savaşın ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Doğu’dan çekilmesi ve Türkiye’nin sınırlarının belirlenmesi, vatandaşlık ve mülkiyet sorunlarını gündeme getirdi. Bir yandan Suriye sınırında kalan Türkler, diğer yandan Türkiye’den göç eden Suriyeliler ve diğer vatandaşlar, Türkiye’de bıraktıkları mülklerle ilgili karşılıklı sorunlar yarattı. 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Anlaşması bu sorunu çözmeye çalıştı. Anlaşmanın 13. maddesi, Türk-Suriye sınırının her iki tarafında mülk ve arazi sahibi olan kişilerin, Osmanlı döneminde sahip oldukları mülkiyet haklarını koruyacaklarını öngörüyordu. Bu kişiler, gümrük vergisi ödemeden arazilerini işleyebilecek ve hayvanlarını sınırdan geçirebileceklerdi. Ayrıca, hak sahiplerinin vatandaşı oldukları ülkede vergilerini ödeyecekleri de kararlaştırıldı. Lozan Antlaşması’nın “Haklar ve Menfaatler” başlıklı 65. maddesi, ülke sınırları dışındaki Türk vatandaşlarının ve Türkiye’deki yabancı uyrukluların mülkiyet haklarını güvence altına almayı amaçlıyordu. Daha sonra, Suriye ve Lübnan için Fransa ile imzalanan 1926 Dostluk ve İyi Komşuluk Antlaşması’nın 3. ve 9. maddeleri, 27 Ekim 1932’de imzalanan Mülkiyet Anlaşması ve 30 Mayıs 1936 tarihli Ankara Anlaşması’nın 3. maddesi uyarınca soruna çözümler getirildi. Vatandaşlık konuları da 4 Temmuz 1938’de Ankara’da imzalanan protokol ile düzenlendi. 23 Haziran 1939’da Hatay’ın Türkiye’ye katılması, Suriye ile diplomatik ilişkilerin bozulmasına ve ardından bölgeden Suriye’ye büyük bir göç dalgasına yol açmıştır. Türkiye-Suriye Anlaşması, Fransa ile diplomatik ilişkilerin iyileştirilmesi amacıyla 30 Mart 1940’ta imzalanmıştır. Bu anlaşmanın amacı, iki ülke arasında diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi, dostluk bağlarının güçlendirilmesi ve iyi komşuluk ilişkilerinin kurulmasıydı. Taraflar, vatandaşların mülkiyet haklarını tanımayı, etkilenen taraflar için karşılıklı çözümler bulmayı ve gerekirse yeni bir mülkiyet anlaşması imzalamayı taahhüt ettiler. Çalışmanın amacı, Türkiye ile Fransa arasında 30 Mart 1940 tarihinde imzalanan Türkiye-Suriye Dostluk ve İyi Komşuluk Anlaşması sürecinin Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivlerinde nasıl yansıtıldığını araştırmaktır. Çalışmanın odak noktası olan anlaşmaya giden süreçte çözüm arayışları, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivindeki belgeler ve ilgili literatür kaynakları kullanılarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fransa
• Mülkiyet Sorunları
• Suriye
• Türkiye
• Vatandaşlık Sorunları

NATIONALITY AND REAL ESTATE PROBLEMS WITHIN THE FRAMEWORK OF THE TÜRKİYE-SYRIA FRIENDSHIP AND GOOD NEIGHBORHOOD CONVENTION (MARCH 30, 1940)

Öz

The Sykes-Picot Agreement, signed during World War I, established artificial borders in the Middle East, detached from geographical, ethnic, and cultural characteristics. Following the war, the Ottoman Empire’s withdrawal from the Middle East and the demarcation of Türkiye’s borders brought to the forefront issues of citizenship and property ownership. Turks residing on the Syrian border, on the one hand, and Syrians and other citizens emigrating from Türkiye, on the other, created mutual problems regarding the properties they left behind in Türkiye. The Ankara Agreement of October 20, 1921, attempted to resolve this issue. Article 13 of the agreement stipulated that individuals owning property and land on either side of the Turkish-Syrian border would retain the property rights they had enjoyed during the Ottoman era. These individuals would be able to cultivate their land and bring their livestock across the border without paying customs duties. It was also agreed that these beneficiaries would pay taxes in their country of citizenship. Article 65 of the Treaty of Lausanne, titled “Rights and Interests,” aimed to safeguard the property rights of Turkish citizens living outside the country’s borders and foreign nationals in Türkiye. Subsequently, solutions were provided to the problem in accordance with Articles 3 and 9 of the 1926 Treaty of Friendship and Good Neighborhood signed with France for Syria and Lebanon, the Property Agreement signed on October 27, 1932, and Article 3 of the Ankara Agreement of May 30, 1936. Citizenship issues were also regulated by a protocol signed in Ankara on July 4, 1938. The annexation of Hatay to Türkiye on June 23, 1939, led to the deterioration of diplomatic relations with Syria and a subsequent wave of migration from the region to Syria. The Turkey-Syria Agreement was signed with France on March 30, 1940, to improve diplomatic relations. The aim of this agreement was to develop diplomatic relations between the two countries, strengthen ties of friendship, and establish good neighborly relations. The parties committed to recognizing the property rights of citizens, finding mutual solutions for the affected parties, and, if necessary, signing a new property agreement. The purpose of this study is to investigate how the Turkish-Syrian Friendship and Good Neighborhood Agreement, signed between Turkey and France on March 30, 1940, is reflected in the archives of the French Ministry of Foreign Affairs. The search for a solution in the process leading to the agreement, which is the focus of this study, is examined using documents from the Prime Ministry’s Republic Archives and relevant literature sources.

Anahtar Kelimeler

• Citizenship Issues
• France
• Property Issues
• Syria
• Türkiye

Kaynakça

1. Ada, Serhan, Türk- Fransız İlişkilerinde Hatay Sorunu (1918-1939), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2013.
2. Bakır, Abdülhalik; Pekin, Süleyman, “Kuzey Suriye’deki Türkmen Yerleşimlerinin Çağdaş Tarihi ve Stratejik Altyapısı Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Türk Dünyası Araştırmaları, C 123, S 242, 2019, s. 89-130.
3. BCA, Kararlar Daire Başkanlığı, Fon Kodu: 030.18.1.2.Yer No:22.79.20, 26.12.1926.
4. BCA, Kararlar Daire Başkanlığı, Fon Kodu: 030.18.1.2.Yer No: 24.31.13,18.05.1927.
5. BCA, Kararlar Daire Başkanlığı, Fon Kodu:030.18.1.2.Yer No: 91.53.9, 30. 03. 1940.
6. BCA, Kararlar Daire Başkanlığı, Fon Kodu:030.18.1.2.Yer No: 91.53.9, 31.05.1940.
7. Cumhuriyet Gazetesi, 28 Ekim 1932.
8. Düstur, 3. Tertip, Cilt 21, S.1168.

9. Ekşi, Nuray, “Suriye’liler Türkiye’de Neden Taşınmaz İktisap Edemezler”, İstanbul Barosu Dergisi, C 97, S 2, İstanbul 2023, s.17- 48.
10. Erciyes, Erdem, Orta Doğu Denkleminde Türkiye-Suriye İlişkileri, I Q Yayınları, İstanbul 2004.
11. (Edt.) Göleç, Mustafa; Şerefoğlu, Zeynep Kevser; Danış, İlhami, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi, C. 4, Türkiye Bilimler Akademisi, 2024.
12. Fromkin, David, Barışa Son Veren Barış, Modern Orta Doğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922, çev. Mehmet Harmancı, Epsilon Yayınları, İstanbul 2013, s. 340,
13. Gönlübol, Mehmet; Sar, Cem, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1990), Siyasal Kitapevi, Ankara 1993.
14. Greenshields, Thomas H.,The Setttlement of Armenien Refugees in Syria and Lebanon, 1915-1939, Change and Development in the Middle East, Edt. Clarke John, Bowen-Jones Howard, Routledge, London 2013.
15. Güçlü, Yücel, The Life and Career of a Turkısh Statement: Cevat Açıkalın, Ministry of Foreign Affairs of the Republic, Ankara 2002, s. 210-211.
16. Güçlü, Yücel, The Question of The Alexandretta, A Study In Turkish-French-Syrian Relations, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2001.
17. İnönü, İsmet, Hatıralar, Bilgi Yayınevi, Ankara 2014.
18. Kévonian, Dzovinar, Réfugiés et Diplomatie Humanitaire, Les Acteurs Européens et la Scène Proche -Orientale Pendant L’entre -Deux-Guerres, Èditions de la Sorbonne, Paris 2003.
19. Kirişçioğlu, Fatih, “Suriye Türkleri”, Avrasya Dosyası Suriye Özel, C II, S 3, İstanbul 1995, s.131-142.
20. Le Temps, 17 Nisan 1940.
21. Mameli-Ghaderi, Sohelia, “Le Tracé de la Frontière entre la Syrie et la Turquie 1921- 1929,” Études Moyen-Orientales, C 3, S 207, 2002, p.125-138. https://shs.cairn. info/revue-guerres-mondiales-et-conflits-contemporains-2002-3-page-125?lang=fr
22. Mandelstam, André, La Société des Nations et les Puissances Devant Le Problème Armenian, L’accord Franco-Turc d’Angora du 20 Octobre 1921 et l’exode des Arméniens de la Cilicie, impesciptible.fr/mandelstam/c12
23. Massigli, René, La Turquie Devant La Guerre, Mission a Ankara 1939-1940, Edition Plon, Paris 1964.
24. Meray, Seha L., Lozan Barış Konferansı Tutanakları, Belgeler, Takım II, C II, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara 1972. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1929, Turquie, Vol.174, s. 66-87.
25. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 468, s. 5.
26. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 471, s. 31-32, 102, 186, 219, 220.
27. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 472, s.62-65.
28. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 473,113,150, 153, 206, 207.
29. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 466, s.84.
30. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol.470, s. 23-29, 83- 86.
31. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 475, s. 9, 19, 21, 31, 37-38, 44,45, 46, 47, 48, 49,50, 52, 53, 64, 65, 92-94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 102, 105,106, 107, 126, 126, 132, 139-142, 146, 147, 148, 153-155, 160,161, 183,184, 206, 207, 208, 209, 249.
32. MAE, Archive Diplomatique Levant 1918-1940, Syrie-Liban, Vol. 476, 3, 911, 13, 26, 31, 92, 96, 97,-99, 102- 105, 146, 147, 148, 211, 206-208, 211.
33. Öğüt, Tahir; Akkaş, Erhan, Suriye Toprak Reformunun Türkiye’ye Yansımaları: Pasavan Rejimi Krizi, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (71), 2017, 127-163.
34. Özer, Özkan, 1947-1998 Türkiye-Suriye İlişkileri. Güvenlik Sorunu Bağlamında Problemler ve Krizler, Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Ankara 2021.
35. Resmî Gazete 22/6/1940, S. 4542.
36. Salık Nuri, Lozan’da Unutulan Topraklar: Türkiye-Suriye İlişkilerinde Emlak Meselesi, Kriter Dergisi, Ocak Yıl 2, Sayı 20, 2018. https://kriterdergi.com/siyaset/ lozanda-unutulan-topraklar-turkiye-suriye-iliskilerinde-emlak-meselesi
37. Société Des Nations, Recueil Des Textes Concernant Le Sandjak D’Alexandrette, Genève, Le 21 Juin 1937.
38. Soysal, İsmail, “Hatay Sorunu ve Türk Fransız İlişkileri (1936-1939)”, Belleten, C XLIX, S 193, 1985, s.79-109.
39. Soysal, İsmail, Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, (1920-1945), C I, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 2000.
40. Şığva, Sinan, “İdari Yargı Kararları Işığnda 1062 Sayılı Mıkabele-i Bismisil Kanununun Uygulanışı”, Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, C 6, S 2, 2016, s.181 – 196.
41. Traité de paix (Traité de Lausanne) 1923; https://jusmundi.com/fr/document/treaty/ fr-traite-de-paix-traite-de-lausanne-1923-traite-de-paix-traite-de-lausanne-tuesday- 24th-july-1923
42. Türk Diplomatik Arşivi, Diplomatik Arşiv Belgeleriyle 100. Yılında 1921 Ankara Anlaşması / Centenaire De L’Accord D’Angora (1921) Documents Des Archives Diplomatiques Françaises Et Turques, Ministère De L’Europe Et Des Affaires ÉTtrangères / T. C. Dışişleri Bakanlığı, Ankara 2022, s. 90-98.
43. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre 6, C 3, 26.6.1939. https:// www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d06/c003/tbmm06003031.pdf
44. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre 2, C 26, s. 184, Türkiye Büyük Millet Meclisi Matbaası, Ankara 1926, s. 184; Resmî Gazete, 24.08.1926.
45. Umar, Ömer Osman, Türkiye-Suriye İlişkileri (1918-1940), Orta Doğu Araştırmaları Yayınları, Elazığ 2003.
46. Umar, Ömer Osman, “Milli Mücadele Döneminde Atatürk’ün Orta Doğu Politikası”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C 20, S 1, 2010, s. s. 443-470.
47. Yamaç, Müzehher, “Atatürk Döneminin Son Kazanımı İskenderun Sancağı- Hatay,” Gazi Akademik Bakış, C 17, S 33, Ankara 2023, s. 21- 44.
48. Yamaç, Müzehher, “Fransız Diplomatik Belgelerinde Türkiye-Suriye Sınır Sorunu (1918-1940),” Belleten Dergisi, C 82, S 295, Ankara 2018, s. 1153-1174.
49. Yamaç, Müzehher, Fransız Arşiv Belgeleri’nde 23 Haziran 1939 Tarihli Türk-Fransız Antlaşması, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 35 (1): 99, Ankara 2019 s. 215-251.
50. Yavuz, Bige, “1921 Tarihli Türk-Fransız Antlaşması’nın Hazırlık Aşamaları”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, VIII (23), 1992, s. 273-308.
51. Yerasimos, Stefanos, Milliyetler ve Sınırlar, Balkanlar, Kafkasya ve Orta-Doğu, İletişim Yayınları, İstanbul 2010.