YAPAY ZEKÂNIN DOĞUŞU VE ALTIN ÇAĞINDA TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NDE DÜŞÜNEN MAKİNELERE YÖNELİK ALGI

Öz

Yapay zekâ kavramının doğuşuna giden süreçte, düşünen makineler üzerine bilimsel fikirler gelişmeye başlamıştır. Dünya’da ortaya çıkan bu yöndeki fikirler, Türkiye’de de kendini göstermiş ve buna yönelik algı düzeyinde artışın güçlenmesini sağlamıştır. Bu süreçte yapay zekâ terimi doğrudan kullanılmasa da otomasyon, makine mantığı, elektronik beyin ve sibernetik gibi imgeler etrafında akıllı makinelerin yapabilecekleri işlemler üzerine bir ilgi ön plana çıkmıştır. Yapay zekâ kavramını karşılayabilecek terimler üzerinden gidilerek, bu kavramların ne zaman kullanılmaya başladığı, ilk çıktığı yıllarda nasıl anlaşıldığı, bu yönde devlet politikalarının oluşturulup oluşturulmadığı ve kamuoyunun tavrının belirlenmesi amaçlanmıştır. Türkiye’nin modernleşme çizgisinde, bilimsel gelişmelere yapay zekâ veya düşünen makineler teknolojisi üzerinden bakışın irdelenmesi çalışmanın özgün yönünü içermektedir. Çalışmada yapay zekânın doğuş yıllarına ve özellikle de altın çağı olarak nitelendirilen 1956-1974 sürecine odaklanılarak zaman sınırlamasına gidilmiştir. Bu yıllarda yapay zekâ veya düşünen makinelere yönelik Türkiye’de gelişen algının ölçülebilmesi adına kapsamlı bir literatür taraması gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda çalışmada yapay zekâ üzerine yazılan araştırma eserlerinden yararlanılmış ayrıca kamuoyunun nabzını tutabilmek adına özellikle gazeteler taranmıştır. Bunun yanında popüler bilim yayınları, arşiv belgeleri ve TBMM resmi kayıtları da incelenmiştir. 1950’li yıllardan itibaren dünyada başlayan yapay zekânın kuramsal gelişimi, Türkiye’de özellikle düşünen makinelerin veya elektronik beyinlerin yapabilecekleri üzerinden ele alınmıştır. Makinelerin düşünebilme ve karar verebilme özelliklerinin geliştirilmesi toplumda hem umut, hem de korkuyu beraberinde getirmiştir. Zira akıllı makinelerin insanları işsiz bırakabileceği endişelerinin yanı sıra, bu teknolojinin bilimsel yeni ilerlemeleri beraberinde getirebileceği şeklinde beklentiler de görülmüştür. 1956-1974 yılları arasında yapay zekâ veya düşünen makinelere yönelik toplum algısı soyut bir boyutta kalırken, bilim çevreleri tarafından takip edilmesi gereken bir alan olarak yaklaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Dönemi
• Düşünen Makineler
• Elektronik Beyin
• Suni Akıl
• Yapay Zekâ

PERCEPTION TOWARDS THINKING MACHINES IN THE REPUBLIC OF TÜRKİYE IN THE BIRTH AND GOLDEN AGE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE

Öz

In the process leading up to the birth of the concept of artificial intelligence, scientific ideas about thinking machines began to develop. These ideas, which have emerged in the world, have also manifested themselves in Türkiye and have led to a strengthening of the awareness level towards them. Although the term artificial intelligence was not used directly in this process, an interest in the operations that intelligent machines could perform came to the fore, around images such as automation, machine logic, electronic brain and cybernetics. By examining terms that could represent the concept of artificial intelligence, the aim is to identify when these concepts were first used, how they were understood in their early years, whether government policies have been developed in this direction, and to determine public attitudes. The study’s unique approach is to examine scientific developments through the lens of artificial intelligence or thinking machine technology, as part of Türkiye’s modernization trajectory. The study focused on the birth years of artificial intelligence, particularly the period between 1956 and 1974, considered its golden age. A comprehensive literature review was conducted to gauge the evolving perception of artificial intelligence or thinking machines in Türkiye during these years. In this context, the study utilized research works written on artificial intelligence, and newspapers were specifically reviewed to gauge public opinion. Furthermore, popular science publications, archival documents, and official records Grand National Assembly of Türkiye were also examined. The theoretical development of artificial intelligence, which began globally in the 1950s, has been addressed in Türkiye, particularly through the lens of the capabilities of thinking machines or electronic brains. The development of machines capable of thinking and making decisions has brought both hope and fear to society. Alongside concerns that intelligent machines could render people unemployed, there have also been expectations that this technology could lead to new scientific advances. While public perception of artificial intelligence or thinking machines remained abstract between 1956 and 1974, it was approached as an area to be followed by the scientific community.

Anahtar Kelimeler

• Republican Era
• Thinking Machines
• Electronic Brain
• Artificial Mind
• Artificial Intelligence

Kaynakça

1. Adaş, Emin Baki ve Erbay, Borabay, “Yapay Zekâ Sosyolojisi Üzerine Bir Değerlendirme”, Gaziantep University Journal of Social Sciences, C XXI, S 1, Gaziantep 2022, s.326-337.
2. Akalın, Sedat, “Sibernetik ve Teknoloji”, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 85, Aralık 1974.
3. Akman, Toygar, “Sibernetik Biliminde Haberleşme”, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 67, Haziran 1973.
4. Akyol, Mete, “Elektronik Beyin Şarkı Söylüyor”, Milliyet, 3 Aralık 1964. “Almanya’ya İşçi Sevki Kayıtlanıyor”, Milliyet, 23 Eylül 1965.
5. Arf, Cahit. “Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir?”, Atatürk Üniversitesi 1958-1959 Öğretim Yılı Halk Konferansları I, Atatürk Üniversitesi Üniversite Çalışmalarını Muhite Yayma ve Halk Eğitimi Yayınları Konferansları Serisi No 1, Erzurum 1959, s.91-103.
6. Aydın, Ali Orhan, Yapay Zekâ: Bütünleşik Bilişe Doğru, İstanbul Gelişim Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2013.
7. “Çalışma”, Akis, 22 Haziran 1957.
8. Cimilli, Nazlı Gülşah, Yapay Zekâ’nın Felsefi Kökenleri ve Gelişimi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul 2021.

9. Coşkun, Fatma ve Gülleroğlu, H. Deniz, “Yapay Zekanın Tarih İçindeki Gelişimi ve Eğitimde Kullanılması”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, C LIV, S 3, Ankara 2021, s.947-966.
10. Demirel, Sadettin., Kahraman-Gokalp Elif ve Gündüz Uğur, “From Optimism to Concern: Unveiling Sentiments and Perceptions Surrounding ChatGPT on Twitter”, International Journal of Human–Computer Interaction, C XLI, S 12, 2025, s.7292-7314.
11. Deniz, Serpil ve Bağçeci, Birsen, “Kavramdan Sınıfa: Yapay Zekânın Keşfi ve Eğitime Yansımaları”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, C XXIV, S 1, 2025, s.576-596.
12. Derebeyoğlu, Arif, “Yarınki Dünya”, Akşam, 19 Ekim 1950.
13. Dereli, Türkay, “Yapay Zekâ ve İnsanlık”, Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği, Ed. Muzaffer Şeker vd. Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2020, s.113-130.
14. “Dünyanın En Mütekâmil Elektronik Beyni Yapıldı”, Milliyet, 8 Nisan 1955.
15. “Dünyanın Tadı-Tuzu- Kanser Araştırmalarında Elektronik Beyin”, Vatan, 25 Kasım 1957.
16. Ekin, Nusret, “Teknolojik Devrim”, Milliyet, 3 Mart 1970.
17. Ekmekçi, Mustafa, “Amerika 1963 – Demokrasi Ne yaptığını Bilenler Rejimidir”, Milliyet, 12 Aralık 1963.
18. Ekmekçi, Mustafa, “Amerika’da İşçi-İşveren ve Toplu Sözleşme – Amerika’da İşsizliği Önlemek İçin İşçilerin Çalışma Süresini Azaltma Çaresi Araştırılıyor”, Milliyet, 20 Nisan 1964.
19. “Elektronik Beyin Artık Resim Çiziyor” TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 13, Kasım 1968.
20. “Elektronik Beyinler”, Akşam, 9 Mart 1954.
21. “Elektronik Beyinler Çarpışıyor”, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 20, Haziran 1969.
22. “Elektronik Beyin ile İnsanın Konuşması”, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 12, Ekim 1968.
23. “Elektronik Beyin ile 2000 Memurun İşini Beş Kişi Yapıyor”, Milliyet, 28 Şubat 1955.
24. Erdoğan, Haşim, “Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Ekseninde Türkiye Cumhuriyeti’nin Kalkınma Politikası ve Tarımsal Üretim”, Journal of Universal History Studies, C III, Prof. Dr. Mustafa Keskin Special Issue, Düzce 2020, S.252-268.
25. Erker, Şükrü Galip, “İşsizlik ve Türleri”, Milliyet, 6 Kasım 1964.
26. Filiz, Sezer, “Geçmişten Günümüze Yapay Zeka”, Zafer Dergisi, S 574, 2024, s.10-12.
27. “Genel Nüfus Sayımına 3 Gün Kala Elektronik Beyinler Sayıma Hazır”, Hayat Dergisi, 21 Ekim 1965.
28. Güray, Teoman, “Öyle Bir Olimpiyat Yaşandı ki”, Milliyet, 10 Eylül 1972.
29. Güven, Şükrü ve Dik, Bahadır, “Yapay Zekânın Tarihsel Gelişimi”, Sosyal Bilimlerde Güncel Konular III – Yapay Zeka, Ed. Ali Antepli vd., Çizgi Kitabevi, Konya 2023, s.6-12.
30. Ivezic, Marin, “The 1956 Dartmouth Workshop: The Birthplace of Artificial Intelligence (AI)”, https://securing.ai/ai/dartmouth-birth-ai/, Erişim 05.08.2025.
31. “İkinci Sanayi İhtilali”, Son Posta, 17 Eylül 1950.
32. İpekçi, Abdi, “Her Hafta, Bir Sohbet”, Milliyet, 9 Ekim 1972. İrtem, T. Ali, “Şiir Makinası”, Milliyet, 10 Mayıs 1965.
33. İrtem, T. Ali, “Toplum Hayatında Büyük Bir Devrim”, Milliyet, 16 Ekim 1964. “İşlerimizi Kraliçe Elektronik Görecek”, Milliyet, 7 Şubat 1956.
34. “İşsizlik”, Akis, 28 Aralık 1957.
35. İzmir, Bahar, “Dışarıdan Eve Taşınan Eğlence Kültürü: 1970’lerde Türkiye’de Televizyonun Sosyo-Kültürel Yaşamdaki Yeri”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1 (Cumhuriyetin 100. Yılına), Osmaniye 2023, s.1451-1474.
36. Kaynak, Okyay. “The Golden Age of Artificial Intelligence”, Discover Artificial Intelligence, C I, S 1, 2021, s.1-7.
37. Kılıç, Altemur, “Elektronik Köy ve Türkiye”, Milliyet, 31 Mayıs 1969. Kıvanç, Halit, “Pazarlık - Bekârlara Müjde”, Milliyet, 6 Mart 1966. “Makineler Ses ile Hesap Yapabilecek”, Milliyet, 28 Eylül 1972.
38. “Makineli Ordular”, Serbes Cumhuriyet, 4 Kasım 1930. Maul, R. D., “Elektronik Beyin Gizli Hastalıkları Meydana Çıkarıyor”, TÜBİTAK Bilim ve Teknik, S 43, Haziran 1971.
39. McCarthy, John., Minsky, Marvin L., Rochester, Nathaniel ve Shannon, Claude E., “A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence August 31, 1955”, AI Magazine, C XXVII, S 4, 2006, s. 12-14.
40. Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Dönem 1, Cilt 36, Toplantı 4, Birleşim 56, 12 Şubat 1965.
41. Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Dönem 2, Cilt 16, Toplantı 2, Birleşim 88, 19 Nisan 1967.
42. Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Dönem 2, Cilt 16, Toplantı 2, Birleşim 89, 20 Nisan 1967.
43. “Modern Mucize: Elektronik Beyin”, Hayat Dergisi, 17 Temmuz 1959. “Okullara da Giriyor” Hayat Dergisi, 1 Ocak 1963.
44. “Otomasyon”, Akis, 14 Aralık 1957.
45. “Otomasyon Amerikan İşçisini Tehdit Ediyor”, Cumhuriyet, 5 Mart 1962.
46. Özdaş, Mehmet Nimet, “Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu”, Cumhuriyet, 11 Aralık 1964.
47. Öztemel, Ercan, “Yapay Zekâ ve İnsanlığın Geleceği”, Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği, Ed. Muzaffer Şeker vd., Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2020, s.95-112.
48. Pirim, Harun, “Yapay Zeka”, Journal of Yasar University, C I, S 1, 2006, s.81-93. “Robotlar Her Sahada İnsanın Yerini Tutacak”, Milliyet, 8 Şubat 1956.
49. “Sporda Elektronik Hakemlere İhtiyaç Var!”, Akşam, 19 Mart 1954.
50. “Tekniğin Bu Gelişmesi İnsanı Nereye Götürecek”, Cumhuriyet, 1 Ocak 1963.
51. Turing, A. M., “Computing Machinery and Intelligence”, Mind: A Quarterly Review of Psychology and Philosophy, C LIX, S 236, 1950, s.433-460.
52. Türker, Suat, “Elektronik Beyine Göre Trakya’da Petrol Var”, Milliyet, 16 Kasım 1968.
53. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/, Erişim 05.08.2025. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/, Erişim 16.09.2025.
54. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 561-22777-216567.1, 17.08.1956.
55. “Türkiye’de İlk Elektronik Beyin Kolejde Kuruldu”, Milliyet, 14 Mayıs 1958. “Türkiye’de İlk Elektronik Beyin Yapıldı”, Milliyet, 15 Temmuz 1972.
56. Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi, 2. Çalıştay Raporu, 2. TRAI Çalıştayı, 12.05.2018, https://turkiye.ai/wp-content/uploads/2025/05/TRAI-Calistay-Raporu-2018.pdf, Erişim 25.09.2025.
57. “Üniversitedeki Elektronik Beyin Ağır Çalışıyor”, Cumhuriyet, 15 Eylül 1972. Varoğlu, Hamdi, “Dünya Döndükçe-Yeni Amerika”, Cumhuriyet, 24 Şubat 1962.
58. Wildenhain, Michael, Yapay Zekânın Kısa Tarihi, çev. Arzu Akay Kaya. Düşbaz Kitaplar, İstanbul 2025.
59. Wooldridge, Michael, Bilinçli Makinelere Giden Yol Yapay Zekânın Dünü Bugünü Yarını, çev. Özge Çelik, Metis Yayınları, İstanbul 2022.
60. “7 Gün”, Akbaba Dergisi, 17 Eylül 1964.
61. “7 Gün”, Akbaba Dergisi, 16 Mart 1966.