Turkey and the First Stages Process of Independent Sancak’s (Hatay) in Light Archives of Documents

Öz

The Province of Hatay, popularly called Sancak in Turkish, was occupied hy Fraııce İn the aftermath of the Mondoros Ceasefire in 1918. Popular opposition rose in the Sancak against the French occupation during the Turkish National Struggle (1919-1922), during which the government of Ankara left the governance of Sancak to the French mandate, m accordance with the Ankara Treaty, signed between the French and Ankara governments in 20 October 1921. With the pressure of the government of Ankara, France applied a special status to the Sancak which continued until the end of the mandate in 1936, after which the Sancak became independent. Upon the withdrawal of the mandate by the French government Syria entered İn to an independece process. This process found reflection on the Sancak w he re its process of indepence also started. This article is concerned with tin s pre-independence period, particularly the process that involved the League of Nations, at the end of vvhich it became an independent unit in Syria. Archival material found in the Archive of the Presidency of the Turkish Republic has been used.

Anahtar Kelimeler

• Sancak,Hatay,French,Turkey,The League of Nations,Syria

Arşiv Belgeleri Işığında Sancak (Hatay)’ın Bağımsızlık Sürecinin İlk Aşaması ve Türkiye

Öz

Sancak (Hatay) bölgesi Mondros Mütarekesi sonrasında Fransızlar ta-rafından işgal edilecektir. Millî Mücadele döneminde Sancak’ta işgale karşı mahallî bir direniş sergilendiyse de Ankara hükümeti dönemin şartları gereği Fransa ile 20 Ekim 1921’de imzaladığı Ankara îtilâfnamesi ile Sancak’ı Fransız “Mandat” yönetimine bırakacaktır. Bu şekilde Sancak, yaklaşık on altı yıl sürecek olan “Mandat” yönetimine son verilene kadar Fransız mandası altında kalacaktır. 1936’da “Mandat” yönetiminin sona ermesiyle Sancak, Türkiye’nin de girişimleriyle bağımsızlık sürecine girecektir. 1936 sonrasında Fransa tarafından Suriye’ye bağımsızlık verilmesi üzerine, Sancak’ta da bağımsızlık süreci gelişmeye başladı. Bu makalede, bu sürecin İlk aşaması olan Milletler Cemiyeti’ndeki gelişmeler, Cumhurbaşkanlığı arşivinden elde edilen belgeler de kullanılarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sancak,Hatay,Fransa,Türkiye,Milletler Cemiyeti,Suriye

Kaynakça

1. Tevfîk Bıyıkoğln, Türk İstiklal Harbi, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, C. 1, Ankara, 1962
2. Falıh Rıfkı Atay, Çankaya, (1881-1938), İstanbul, 1969
3. Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, C. 4, Derleyen; Nimet Arsan, Ankara. 1964
4. Gotthard Jaeschke, "İskenderun ve Antakya Halis Türk Yurdudur" Yabancı Gözüyle Cumhuri-yet Türkiyesi, Ankara, 1938
5. Abdurrahman Melek, Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara, 1986
6. Tayfur Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, Ankara, 1978
7. Tank Mümtaz Göztepe, Hatay Albümü, İstanbul, 1942
8. Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Sınırlar: Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu, Çeviren; Şirin Tekeli, İstanbul, 1994

9. Mehmet Tekin, Thrihte Hatay ve Hatay Devleti, Antakya, 1985
10. A. Faik Türk-men, Hatay Manda Tarihi Silahlı Mücadele Devresi, C. 4, İstanbul, 1937
11. Hamdi Selçuk, Bütün Yönleriyle Hatay’ın O günleri, İstanbul, 1972
12. İsmail Soysal, “Hatay Sorunu ve Türk Fransız Siyasal İlişkileri (1936-1939)”, Belleten, C. XLIX, Sayı: 193, Nisan, 1985
13. Türkiye Dış Politikası’nda 50. Yıl, Montreux ve Savaş Öncesi Yılları (1935-1939), Ankara 1974
14. Ayın Tarihî, 27 Mart 1936
15. Ayın Tarihi, 28 Nisan 1936
16. Mehmet Gönlübol-Cem Sar, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1973), C. 1, Ankara, 1982
17. Soysal, a.g.m., s. 82; Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 1914-1990, Ankara, 1994
18. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv: IV-18-C. Dosya, 74-1. Fihrist No: 8-2 ve 3
19. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv: IV-18-C. Dosya, 74-1, Fihrist No: 8-4
20. Ulus Gazetesi, 24 Eylül 1936
21. Tan Gazetesi, 24 Eylül 1936
22. Cumhuriyet Gazetesi, 27 Eylül 1936
23. Ayın Tarihi, Kasım, 1936
24. Son Posta Gazetesi, 3 Ekim 1936
25. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv: IV-18-C. Dosya, 74-1. Fihrist No; 8
26. Şerife Yorulmaz, “Fransız Manda Yönetimi Döneminde İskenderun Sancağı (Hatay)’nın Sosoyo- Ekonomik ve Siyasal Durumuna İlişkin Bazı Kayıtlar (1918-1939)”, Atatürk Yolu, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, C. 6, S. 22, Kasım, 1998
27. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv: IV-18-C. Dosya, 74-1. Fihrist No: 12-8
28. Tan Gazetesi, 7 Ekim 1936
29. Cumhuriyet Gazetesi, 19 Ekim 1936 ve 4-5 Kasım 1936
30. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv: IV-18-C. Dosya, 74-1. Fihrist No: 8-1 ve 11
31. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, 2. Baskı, Ankara, 1961
32. Hatay Meclisi’nin Son Toplantısında Söylenen Tarihi Nutuklar (29 Haziran 1939), Antakya, 1939
33. Hamdi Selçuk, Hatay’ın O Günleri, İstanbul, 1971
34. Ahmet Hulki Saral, Türk İstiklal Harbi, C. IV, Güney Cephesi, Ankara, 1966
35. Sökmen, a.g.e., s. 95-96; Abdurrahman Melek, Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara, 1986
36. Mahmut Gol oğlu, Tek Partili Cumhuriyet (1931-1938), Ankara, 1974
37. Ayın Tarihi, Aralık, 1936
38. TBMM Zabıt Ceridesi, C. 13
39. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, A: IV-18-C. D, 74-1, F: 12-8
40. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 20-101
41. Yusuf Sarınay, "Atatürk’ün Hatay Politikası (1936-1938)” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XII, S. 34, Mart, 1996
42. Feridun Cemal Erkin, Dışişlerinde 34 Yıl, Anılar-Yorumlar, C. 1, Ankara, 1987
43. İsmail Soysal, “Hatay Sorunu ve Türk Fransız Siyasa) İlişkileri (1936-1939)’’, Belleten, C. XLIX, Sayı: 193, Nisan, 1985
44. Mete Tunçay, “Hatay Sorunu ve TBMM”, Türk Parlamentoculuğunun İlk Yüzyılı, (1876- 1976), Ankara, 1976
45. Bilal Şimşir; Atatürk’ün Yabancı Devlet Adamları île Görüşmeleri, Ankara, 1981
46. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74 1. F: 52
47. Serdar Yılmaz Saraç, Türk Kamuoyunda Hatay Sorunu, İstanbul, 1989, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi
48. Hüseyin Kara, Hatay Sorununda Türk Basım, 1936-1939, Ankara, 1985, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi
49. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 1 ve 1-1
50. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 34-21 ve 22
51. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: lV-18-c, D: 74-1, F: 34-21
52. Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, (1918-1938), Ankara, 1983 s 596; Tan Gazetesi, 7 Ocak 1937
53. Haşan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar, C.2, İstanbul, 1973
54. Yunus Nadi, Cumhuriyet, 6-1-1937; Asım Us, Gördüklerim, Duyduklarım, İstanbul, 1964
55. Ayın Tarihi, Ocak 1937, s. 65; Soysal, a.g.m.
56. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74 1. F: 31
57. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 34
58. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 34-2
59. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-c, D: 74-1, F: 34-15
60. TBMM Zabıt Ceridesi, C. 13
61. Sarınay, a.g.m., C.XII.