French Mandate Administration in Sancak and Turkey

Öz

The Province of Hatay, popularly called Sancak in Turkish, was occupied by France after the Mondoros Ceasefire in 1918. Popular opposition rose in the Sancak against the French occupation during the Turkish National Struggle (1919-1922), during which the govemment of Ankara left the governance of Sancak to the French mandate, in accordance with the Ankara Treaty, signed between the French and Ankara govemments in 13 October 1921. With the pressure of the govemment of Ankara, France applied a special status to the Sancak which continued until the end of the mandate in 1936, after whıch the Sancak became independent. During the mandate, Turkey continued its relations with Sancak at formal and informal levels, within the framework set by Lausanne Treaty (1923). This acticle, reconsiders the mandate period, in other words the period of pre- independence, particularly the attutude of Turkish govemment towards Sancak, in the light of some newly found archival material. It suggests that, despite the long mandate governance, which took some sixteen years between 1920-1936, Turkish govemment did not cut its relations with Sancak and persistently followed the policy of waiting the best time for interference.

Anahtar Kelimeler

• Sancak,Hatay,mandate,French govemment,Turkey,Ankara Treaty,Syria

Sancak’ta Fransız “Mandat” Yönetimi ve Türkiye

Öz

Sancak (Hatay) bölgesi Mondros Mütarekesi sonrasında Fransızlar tarafından işgal edilecektir. Millî Mücadele döneminde Sancak’ta işgale karşı mahallî bir direniş sergilendiyse de Ankara Hükümeti dönemin şartlan gereği Fransa ile 13 Ekim 1921’de imzaladığı Ankara İtilâfnamesi ile San- cak’ı Fransız “Mandat” yönetimine bıraktı. Ancak bu anlaşmaya göre “Mandat” yönetimi Sancak Bölgesine özel bir statü uygulayacaktı.Bu şekilde Sancak, yaklaşık on altı yıl sürecek olan “Mandat” yönetimine son verilene kadar Fransız mandası altında kaldı. 1936’da “Mandat” yönetiminin sona ermesiyle Sancak, Türkiye’nin de girişimleriyle bağımsızlık sürecine girdi. Türkiye bu döneme kadar Sancak Ta 1923 Lozan Antlaşması çerçevesinde resmî ve gayrî resmî olarak ilgilendi. Bu makale, 1920-1936 yıllan arasında on altı yıl süren manda yönetimi süresince Sancak’la ilişkisini kesmeyen ve müdahale için uygun bir zamanı bekleme politikası izleyen Türkiye’nin, Bölgeye yönelik tutum ve davranışlarını arşiv belgeleri de dahil olmak üzere elde edilen yeni materyaller çerçevesinde ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sancak,Hatay,“Mandat”,Fransa Hükümeti,Türkiye,Ankara İtilâfnamesi,Suriye

Kaynakça

1. Gotthard Jaeschke ; “İskenderun ve Antakya Halis Türk Yurdudur” Yabancı Gözüyle Cumhuriyet Türkiyesi, Ankara, 1938
2. Süleyman Tüzün; İki Büyük Savaş Arası Dönemde Hatay Tarihi (1918-1939), Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1989
3. Erol Seyfeii, Milli Mücadele’de Hatay, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara, 1987
4. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Cilt 4, Ankara, 1983
5. Rene Pi- non; “Chronıque de la Quinzaİne” Revue des Deux Mondes, Paris, 1938
6. E.E. Adamof; Cihan Harbi Esnasında Avrupa Hükümetleri ve Türkiye, Anadolu’nun Taksimi, Çeviren: Hüseyin Rahmi, İstanbul, 1926
7. Laurence Evans; Türkiye’nin Paylaşılması, 1914,1924, Çeviren: Tevfik Alanay, İstanbul, 1972
8. Tevil k Bıyıkoğlu, Türk İstiklal Harbi, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, C. 1, Ankara, 1962

9. Falıh Rıfkı Atay, Çankaya, (1881-1938), İstanbul, 1969
10. Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, C. 4, Derleyen; Nimet Arsan, Ankara, 1964
11. Ahmet Hulki Saral, Türk İstiklal Harbi, C. 4, Güney Cehesi, Ankara, 1966
12. İsmet Parmaksızoğlu, Ermeni Komitelerinin İhtilal Hareketleri ve Besledikleri Emeller, Ankara, 1981
13. E. Bremond, La Cilicie en 1919- 1920, Paris, 1921
14. Abdurrahman Melek; Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara, 1986
15. Tayfur Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, Ankara, 1978
16. Tarık Mümtaz Göztepe, Hatay Albümü, İstanbul, 1942
17. Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Sınırlar: Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu, Çeviren: Şirin Tekeli, İstanbul, 1994
18. TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 1, Ankara, 1985
19. Ali Fuat Cebesoy, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul, 1953
20. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, C. 3, Vesika: 220, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1981
21. A. Faik Türkmen, Hatay Manda Tarihi Silahlı Mücadele Devresi, C. 4, İstanbul, 1937
22. Mehmet Tekin, Tarihte Hatay ve Hatay Devleti, Antakya, 1985
23. Hamdi Selçuk, Bütün Yönleriyle Hatay’ın O Günleri, İstanbul, 1972
24. İsmail Soysal, “Hatay Sorunu ve Ttirk Fransız Siyasal İlişkileri (1936-1939)”, Belleten, C. XL1X, Sayı: 193, Nisan, 1985.
25. Bige Yavuz, Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri (1919-1922), Ankara, 1994
26. Salahı R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, C. 2, Ankara, 1973
27. Adil Dağıstan, Türk-Fransız İlişkileri (1918-1939), Ankara, 1992. Basılmamış Doktora Tezi
28. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, A: IV-18-C , D: 74-1 , F: 22-9
29. Duştur; 3. Tertip, C. 2
30. İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Anlaşmaları, Ankara, 1983
31. Yusuf Kemal Tengİrşek, Vatan Hizmetinde, Ankara, 1981
32. Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu (1919-1922), Ankara, 1975
33. Cemil Bilsel, Lozan, C. 2, İstanbul, 1953
34. Türkiye Dış Politikası’nda 50. Yıl, Montreux ve Savaş Öncesi Yılları (1935-1939), Ankara 1974
35. Mehmet Gönlübol-Cem Sar, Olaylarla Türk Dış Politikası; Türkiye Dış Politikasınada 50 Yıl
36. Cumhuriyet’in İlk On Yılı ve Balkan Paktı (1923-1934), Dışişleri Bakanlığı Yayını, Ankara, 1974
37. Cumhurbaşkanlığı Arşivi, (C. A.), A: IV-18 c, D: 74-1 F: 20-101
38. Tekin, Harf İnkılâbı, Türk Ocaklarının Çalışmaları ve Hatay’da Yeni Yazı, Ankara, 1988
39. Rene Massİngli, La Turquİe Devant )a Guerre, Paris, 1964. s. 43.; Stefanos Yerasimos. Milliyetler ve Sınırlar. Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu, Çeviren: Şirin Tekeli, İstanbul, 1994
40. Damar Arıkoğlu, Hatıralarım, İstanbul, 1961
41. Nuri Aydın Konuralp, Hatay’ın Kurtuluşu ve Kurtarılış Mücadelesi Tarihi, İskenderun, 1970
42. Feridun Cemal Erkin, Dışişlerinde 34 Yıl, Anılar-Yorumlar, C. 1, Ankara, 1980
43. Yusuf Sarınay; “Atatürk’ün Hatay Politikası I- (1936-1938)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XII, S. 34, Mart 1996
44. Cengiz Yavuzcan, Türkiye İle Yabancı Devletler Arasında Hukuki ve Cezai Sahalarda Yapılan Antlaşmalar (1920-1967), Ankara, 1967
45. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, 2. Baskı, Ankara, 1961.