Öz

This article seeks to explore the evolution of Turkish-Iranian relations from the end of First World War to the end of Kaçar dynasty. It deals with main issues in this period such as tribes on the frontier, Iranian demands in the Paris Peace Conference and Lozan Conference, diplomatic relations between Tahran and Ankara, the rise of Rıza Han and Turkish policy, the ’Republican movement' in Iran and its consequences for bilateral relations, the Mosul question and Iran. It argues that there were two main di- mensions in the relations between Iran and Turkey in this period, regardless of leaders, regimes or ideologies: rivalry and colloboration.

Anahtar Kelimeler

• Turkey,Iran,Azerbaijan,Turkish National Movement,Rıza Shah

Milli Mücadele’den Cumhuriyet’e Türk-İran İlişkileri, 1919-1925

Öz

Bu makale Birinci Dünya Savaşı’nm sonundan İran'da Rıza Şah'm tahta geçtiği 1925 yılma kadar Türk-İran ilişkilerini incelemektedir. İki ülkede de yeni rejimlerin kurulduğu bu dönemde, bir yandan milliyetçi, antiempeıyalist, tam bağımsızlıkçı ve Batıcı yeni rejimlerin arasında ilişkiler her gün biraz daha gelişirken; diğer yandan iki ülkede de yeni rejimler yerleştikçe geçmişteki problemlerin izlerinin tekrar ortaya çıkmaya başladığı görülmektedir. Türk-İran ilişkileri bu dönemde sınır meseleleri, etnik unsurlar, ikili siyasi ilişkiler konuları etrafında oluşmaktadır. Türk-îran ilişkilerine bu dönemde anlaşmazlık ve işbirliği olmak üzere iki temel boyut hakimdir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye,İran,Azerbaycan,Milli Mücadele,Rıza Şah

Kaynakça

1. Mehmet Saray, Türk-İran İlişkileri Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1999', The Cambridge History of Iran, Cilt6ve7 Cambridge: CUP, 1986-1991; Gökhan Çetinsaya, “Tanzimat’tan Birinci Dünya Savaşı'na Osmanlı-İran İlişkileri,” KÖK Araştırmalar, OsmanlI Özel Sayısı (2000).
2. R.K. Ramazanı, The Foreign Policy of Iran, 1500-1941 Charlottesville: Unİversity Press of Virginia, 1966, s.139-215; Peter Avery, Modern Iran London: Ernest Benn, 1965, s.210-268; Houshang Sabahİ, Britişh Policy in Persia, 1918-1925 (London: Frank Cass, 1990); Cyrus Ghani, Iran and the Rise ofReza Shah: from Qajar Collapse to Pahlavi Rule London: I.B.Tauris, Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, II: Erzurum Kong¬resinden TBMM'ye (Ankara: TTK, 1994), s.36-37,63-67,73. Encyclopedia of İslam, second ediüon [EI(2)], V, s .310-311; Ervand Ab- rahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton: Princeton Ûniversity Press, 1982), s.110-111, 116,119. . Tadeusz Swİetochowski, Russia and Azerbaijarı: A Borderland in Transitten New York: Columbİa University Press, 1995, s.94-100; Touraj Atabaki, Azerbaijan: Ethnicıty and Autonomy in Twentieth-century Iran London: British Academic Press, 1993, s .46-51.
3. Ali Azeri, Azadistan Devleti vefeyh Muhatnmed Hıyabani, 1918-1920 (Ankara, t.y.). Stephanie Cronin, The Army and the Creation of the Pahlavi State in Iran, 1910-1926 London: Tauris Academic Press, 1997, s.47-50. Swietochowski, s.120; Atabaki, s.54; Public Record Office [PRO],Foreign Of¬fice [FO], 416/70, E4753/6/34,28.3.1922. David McDowalI, A Modern History of the Kurds London: I.B.Tauıis, 1996, s .214-220; Martin yan Bruinessen, “Kürt Aşiretleri ve İran Devleti: Simko Ayaklanması,” Kürdistan Üzerine Yazılar İstanbul: İletişim, 1992, s.205-249; Hassan Arfa, The Kurds: An Historical and Political Study London: OUP, 1966, s.48-62.
4. Doğu Cephesi, 1919-1921 Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1965, s.263. FO 371/6442, E4859/3997/34,24.4.1921. . Kazım Karabekir, İstiklal Harbimiz İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1969, s.991. Türk İstiklal Harbi, IVncü Cilt: Giİney Cephesi Ankara: Ge¬nelkurmay Basımevi, 1966, s.265-284. Karabekir, s.1058. Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşt Günlüğü IV: Sakarya Savaşı'ııdan Lozan’ın Açılışına An¬kara: TTK, 1996, s.475. Hassan Arfa, Uıtder Five Shahs London: John Murray, 1964, s.133-136. Türk İstiklal Harbi III, s.263. Sarıhan IV,s,677.
5. Türk İstiklal Harbi III, s.263-264. Daha sonraki gelişmeler için bkz. Sarıhan IV, s.831. Krş. C.J, Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel ana Research in North-
6. Eastern Iraq, 1919-1925 London: OUP, 1957, s.305-307. Salahı Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika I Ankara: TTK, 1995, s.42. Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü I: Mondros'tan Erzurum Kongresine Ankara: TTK, 1993,8230-231.
7. The Iran-Iraq Border, 1840-1958, ed. Rİchard Schofield, Vol. VI (Arc- hive Editions, 1989), s .381 -391,401,409-415. Salahi Sonyel, Türk. Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika II Ankara: TTK, 1991, s.59. Bu dönem Sovyet politikası ve Sovyet-İran ilişkileri içm bkz. Ramazan i, s.139-158,186-195. FO 371/6470, E5594/1/44,11.5.1921. FO 416/68, E3997/3997/34,1.4.1921. FO 371/6442, E4859/3997/34,24.4.1921. FO 371/6442, E8533/3997/34,23.6.1921. Reuter'in 14 Haziran tarihli haberinde iddia edildiği gibi herhangi bir ittifak söz konusu değildi. Bkz. E7431/3997/34,29.6.1921. FO 371/6442, “The Persian Mission to Angora”, 8.7.1921. . Sarıhan IV, s.91.24 Ekim FO 371/6408,£14229/2/34,27.12.1921. FO 371/6442,E8995/3997/34,3.8.1921, .FO 371/7841, E6571/6223/34,27.6.1922. FO 371/6442, El 1557/3997/34,19.10.1921 ve E12215/3997/34,5. II. 1921. FO 371/7841, E6223/6223/34, 20.6.1922
8. Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri I [ASDI] Ankara: TTK, 1997, s.249. Sanhan IV, s.479. FO 371/7841, E6571,27.6.1922 ve E7071,11.7.1922. İnebolu'dan başlayan törenler ve Müm-tazüddevle'nin Ankara'daki ilk günleri için bkz. Sanhan IV, s.482-501. Sarıhan IV, s.602 ve 608. Ibid., s .686. Ayrıca bkz. s .696 ve 776. FO 371/7809, E9706/6/34, 17.9.1922.

9. Cronın, s.249. Sarıhan IV, s.770. Krş. Arfa, Under Fİve Shahs, s.154-155 Mustafa Kemal, Eskişehir-îzmit Konuşmaları, 1923 İstanbul: Kaynak, 1993, s.100. Mektubun metni için bkz. Şimşir, Atatürk ile Yazışmalar, s.455-456. İbid., s.459. FO 416/72, E767/69/34, 26.11.1922; E2466, 10.1.1923.
10. Türk İstiklal Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1989, s.16-17. FO 416/72, E3218/69/34, 12,2.1923.
11. FO 416/72, E47I5/313/34, 23.3.1923. Burada Tahran'daki “Kemalist
12. FO 416/70, E2517/6/34,30.12.1921. Kaşani'nın önemi için bkz. Şahruh Anavi, İran'da Din ve Siyaset İstanbul: Yöneliş, 1990, s.129-132. FO 416/72, E3412/71/34,24.2.1923. Yeni Mecmua, Cilt 4, No.81,2 Ağustos 1923, s.317'den naklen Füsıuı Üstel, İmparatorluktan Ulus-Devlete Türk Milliyetçiliği: Türk Ocakları, 1912-1931 İstanbul: İletişim Yayınlan, 1997, s.131- 132. Krş. Atabaki,s.55. Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, ed, Mehmet Kaplan İstanbul: MEB, 1990, s.24-25. İsmail Arar, “Atatürk'ün günümüz olaylarına da ışık tutan bazı konuşmaları,” Belleten, 45/177 (1981), s.16. Mustafa Kemal, Eskişehir-İzmit Konuşmaları, s. 100. Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanlçrı 1 İstanbul; Kaynak, 1992, s.25-27. . Aktaran Yarın Richard, “Kemalizm ve İran,” Kemalizm ve İslam Dünyası, ed. I. Gökalp ve F. Georgeon (İstanbul: Arba, 1990), s.84-85. Genelkurmay I, s.42. Dışişleri Bakanlığı Arşivinden nakleden Bilal N. Şimşir, Bizim Diplomatlar Ankara: Bilgi, 1996, s.86.
13. EI(2), VIII, s.512; Ghani, s.307-319; Sabahi, s. 177-178; Arfa, Under Five Shahs, s. 163-164; Avery,s.266-267; Ramazanı, s. 182; Croniıı, s. 157 vd. Şimşir, Bizim Diplomatlar, s.86-87. British Documents on Foreign A ffairs: reports and papers from the Foreign Office Con- fidential Prints, Part 11: Persia (University Publications of America, 1985-1997) vol.lV [bundan sonra BDFA, Persia IV], doc.l 11: E804/455/34,24.1.1924; doc.139: E1967/455/34,2.2.1924. BDFA,Persia IV,doc.l30: E1788/455/34,26.2.1924; doc. 131: E1788/455/34,29.2.1924. Ibid.,doc.l42: E2283/455/34,14,3.1924. Ibid.,doc.l49: E2528/455/34,20.3.1924 ve doc.150: Tel no.98,22.3.1924. Tbid., doc.160: E3743/455/34,1.4.1924; doc.161: “Diary of events concerning the Republİcan movement in Persia”. FO 371/10145, E2842,31.3.1924. FO 424/260,E3680,22.4.1924. FO 373/10223, E10611,24.11.1924. Atatürk'ün bu konuşmasını 1922'de Milmtazüddevie'ye yaptığı konuşma İle karşılaştırmak İlginçtir. Bkz. dipnot 39. FO 424/263, E6692/6528/44,27.10.1925 ve E6528/6528/44,18.10.1925. Şimşir, s.87-88. Ibid.,s.88. ibid., s.89. Ibid., s.89-90. Türkiye'nin Rıza Şah'm resmi cülus merasimine verdiği önem İçin bkz. s.90-95. FO 424/255, no.802: Tel no.451,19.12.1922; no.803,Tel no.452,19.12.1922. FO 416/71, E14212/27/44,18.12.1922; E14249/27/49, 19.12.1922. FO 416/71, El 4372/27/44,24.12.1922. FO 416/71, E14371/27/44,24.12.1922; E14385/27/44,25.12.1922. FO 416/72, E309/7/34,6.1.1923.