OSMANLI VE CUMHURİYET DÖNEMİ İNSAN-MEKAN ETKİSİ BAĞLAMINDA MEYDANLAR: İSTANBUL ÖRNEĞİ

Öz

Bu makale, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde kent meydanlarının toplumsal etkisini, kullanım amaçlarını ve tarihsel gelişim süreçlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Tarih boyunca kent meydanları yalnızca fiziksel mekânlar değil, aynı zamanda kamusal yaşamın ve toplumsal etkileşimin önemli merkezleri olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu döneminde meydanlar; törenlerin gerçekleştirildiği, halkın bir araya geldiği ve devlet gücünün mimari ile sembolik unsurlar aracılığıyla temsil edildiği alanlar olarak öne çıkmıştır. Çarşılar, camiler, hanlar ve çeşitli kamusal yapılar etrafında şekillenen bu alanlar, şehrin sosyal, kültürel ve ekonomik yaşamında merkezi bir rol üstlenmiştir. Bununla birlikte idari faaliyetlerin yürütüldüğü yerler olarak da işlev görmüşlerdir. Zamanla bu mekânlar yalnızca açık alanlar olmaktan çıkarak çok işlevli kamusal alanlara dönüşmüş ve çeşitli toplumsal etkinliklere ev sahipliği yapmaya başlamıştır. Cumhuriyet döneminde ise özellikle İstanbul’da meydanlar önemli bir dönüşüm geçirerek modernleşmenin, ulusal kimliğin ve bağımsızlık düşüncesinin sembolleri hâline gelmiştir. Cumhuriyet reformlarıyla birlikte bu alanlar yeni işlevler kazanmış ve Cumhuriyet değerlerini temsil eden anıtlar ve sembollerle donatılmıştır. Ayrıca Osmanlı ve Avrupa meydanlarının gelişim süreçleri, şehirlerin tarihsel, kültürel ve sosyo-ekonomik yapılarındaki farklılıklar nedeniyle birbirinden ayrışmaktadır. Bu çalışma, meydanların kent kimliği ile toplumsal belleğin oluşumundaki rolünü ortaya koyarak toplum ile mekân arasındaki karşılıklı ilişkiyi değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Meydanlar
• Toplum
• Meydan gelişimi
• Kullanım amacı

SQUARES IN THE CONTEXT OF PUBLIC-SPACE EFFECT IN THE OTTOMAN AND REPUBLICAN PERIODS – THE CASE OF ISTANBUL

Öz

This article aims to examine the social impact, functions, and historical development of urban squares during the Ottoman and Republican periods. Throughout history, urban squares have been more than merely physical spaces; they have also served as important centers of public life and social interaction. During the Ottoman Empire, squares emerged as spaces where ceremonies were held, people gathered, and the power of the state was represented through architectural and symbolic elements. These areas, shaped around bazaars, mosques, inns, and various public buildings, played a central role in the social, cultural, and economic life of the city. At the same time, they functioned as places where administrative activities were carried out. Over time, these spaces evolved from simple open areas into multifunctional public spaces that hosted a wide range of social activities. In the Republican period, particularly in Istanbul, squares underwent a significant transformation and became symbols of modernization, national identity, and independence. With the reforms of the Republic, these areas gained new functions and were equipped with monuments and symbolic elements representing Republican values. Furthermore, the development of Ottoman and European squares differed due to the historical, cultural, and socio-economic structures of their cities. This study aims to reveal the role of squares in shaping urban identity and collective memory while evaluating the reciprocal relationship between society and space.

Anahtar Kelimeler

• Squares
• Society
• Square development
• Intended use

Kaynakça

1. Aktaş, Ş., (1992). “Halide Edip Adıvar”, Başlangıcından Günümüze Kadar Büyük Türk Klasikleri, İstanbul: Ötüken Neşriyat, Söğüt Yayıncılık.
2. Altıntaş, O. ve Eliri, İ., (2012). “Birey toplum ilişkisinde kent kültürü, kamusal alan ve onda şekillenen sanat olgusu”, İdil Sanat ve Dil Dergisi, 24.
3. Cengizhan, A., (2003). Ankara’nın İlk Planı 1924-25 Lörcher Planı, Ankara: Arkadaş Yayıncılık.
4. Cerasi, E., (1999). Divanyolu: İstanbul’da Bir Cadde, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Cerasi, E., (2001). Osmanlı Kenti: Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Çelik, S., (2021). Osmanlı’nın Başkenti İstanbul’da Meydanlar, (Yayınlanmamış) Doktora Tezi, İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
7. Emecen, F. M., (2014). “İhtirasın gölgesinde bir sultan: Yıldırım Bayezid”, Osmanlı Araştırmaları, 43 (43), 67-92.
8. Erkmen, A., (2010). “Bir Cumhuriyet Dönemi Tartışması: Meydan mı? Park mı?”, Elvan A. ve Bilge İ. (ed.), Cumhuriyet’in Mekanları, Zamanları, İnsanları, Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dipnot Yayınları, 53-68.

9. Eyice, Z., (1995). “Eyüp Sultan Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 12, 9-12.
10. Gür, F., (2001). “Atatürk Heykelleri ve Türkiye’de Resmi Tarihin Görselleşmesi”, Toplum ve Bilim, 87, 147-166.
11. Güzel, C., (2024). Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi İnsan-Mekan Etkisi Bağlamında Meydanlar, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Nişantaşı Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
12. Kiper, N., (2015). Osmanlı İstanbul’unda Kentsel Mekânın Değişim Süreci, İstanbul: İSAM Türkiye Diyanet Vakfı.
13. Koçyiğit, E. S. A., (2019). “Ulus Meydanı’nın Hikayesi: Oluşum, Dönüşüm ve Değişim”, Ankara Araştırma Dergisi, Ankara: Başkent Üniversitesi Güzel Sanatlar Tasarım ve Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü.
14. Müller, W. ve Vogel, G., (2005). Mimarlık Atlası: Romenesk’ten Günümüze Mimarlık Tarihi.
15. Tarım, Z., (1995). Osmanlı Devleti’nde 16. Yüzyıl Cülus ve Cenaze Törenleri, (Yayınlanmamış) Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
16. Tülay, M., (2013). “Türkiye Selçuklu şehirlerinde meydan kültürü”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXVII (1), 209-221.
17. Türkoğlu, A. Y., (2010). İstanbul’un Roma Dönemi Topografyası: Byzantion-Constantinapolis, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Ulutaş, E., (2019). “İmgeden gerçekliğe; kamusal bir mekan olarak meydan”, İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi, 3 (2), 138-146.
19. Yalçın, H. ve Metin, O., (2024). “Sosyo Mekansal Bir Alan Olarak Meydanlar”, İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (1), 264-284.
20. Zucker, P., (2019). Kent ve Meydan: Agoradan Köy Yeşilliğine, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.