AN ANALYSIS OF THE USE OF WESTERN-STYLE STAINED GLASS IN 18TH CENTURY OTTOMAN MOSQUES AND ITS MODELING USING COMPUTATIONAL DESIGN METHODS

Öz

This study examines the historical, aesthetic, and technical development of stained glass art and presents a model that employs computational design methods for the reproduction of the plaster-based revzen technique used in Ottoman architecture. By investigating the origins, periods of rise, and decline of stained glass art, European and Ottoman architecture is analyzed through a comparative approach. In the Ottoman context, stained glass patterns used particularly in religious buildings beginning in the sixteenth century started to undergo change in the eighteenth century under the influence of styles such as Baroque and Rococo. The focus of the research is on stained glass windows found in Ottoman mosques that reflect new stylistic approaches, demonstrating how the plaster-based stained glass technique known as revzen transformed in parallel with the process of Westernization. Within the scope of the study, stained glass windows located in mosques constructed during the Ottoman period in Istanbul were analyzed through on-site observation and document-based research methods. In order to contribute to the revitalization of stained glass art and its sustainable production through contemporary technologies, stained glass examples reflecting Western stylistic influences from the eighteenth century onward were selected. Among these examples, the most applicable stained glass motif was transferred into a digital environment. As a result of integrating the obtained motif into an algorithmic design model, the reproduction of stained glass using sustainable materials such as resin, acrylic, and PLA was targeted. In this way, a model was developed with the aim of both transmitting cultural heritage to future generations and reproducing an architectural element with artistic value through contemporary technologies. This study contributes to the digital documentation of stained glass motifs within conservation and restoration processes and supports the development of traditional crafts through digital production technologies.

Anahtar Kelimeler

• Stained Glass Art
• Revzen
• Ottoman Mosques
• 18th Century
• Computational Design
• Digital Fabrication

18. YÜZYIL OSMANLI CAMİLERİNDE BATILI TARZDA VİTRAY KULLANIMININ İNCELENMESİ VE HESAPLAMALI TASARIM YÖNTEMLERİ İLE MODELLENMESİ

Öz

Vitray sanatının tarihsel, estetik ve teknik açıdan gelişimini inceleyen bu çalışma Osmanlı mimarisindeki vitray kullanımı olan alçılı revzen tekniğinin yeniden üretilmesinde hesaplamalı tasarım yöntemlerini kullanarak bir model ortaya koymaktadır. Vitray sanatının çıkış noktası, yükselme ve gerileme dönemleri araştırılarak Avrupa ve Osmanlı mimarisi karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Osmanlı’da 16. yy’da başlayan özellikle dini yapılardaki vitray desenleri 18. yy.’da Barok ve Rokoko gibi üslupların etkisiyle değişim göstermeye başlamıştır. Araştırmanın odak noktasını alçılı vitray tekniği olan revzenlerin batılılaşmayla beraber değişim gösterdiği yeni üslupları yansıtan Osmanlı camilerindeki vitraylar oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında İstanbul’da Osmanlı Dönemi’nde inşa edilmiş camilerdeki vitraylar yerinde gözlem ve belge tarama yöntemleri ile analiz edilmiştir. Vitray sanatının yeniden canlandırılması ve günümüz teknolojileri ile sürdürülebilir üretimi için incelenen vitray örneklerinden 18. yy ve sonrasında batılı üslupları yansıtan vitray örnekleri seçilmiştir. Seçilen vitray örneklerinden en uygulanabilir olan vitray motifi dijital ortama aktarılmıştır. Elde edilen motiflerin algoritmik bir tasarım modeline aktarılması sonucunda reçine, akrilik ve PLA gibi sürdürülebilir malzemelerle vitrayların üretimi hedeflenmiştir. Böylece hem kültürel mirasın gelecek nesillere aktarılması hem de sanatsal değeri olan bir mimari öğenin günümüz teknolojileri ile yeniden üretilmesi amacıyla bir model ortaya koyulmuştur. Bu çalışma koruma, ve restorasyon süreçlerinde vitray motiflerinin dijital olarak belgelenmesine ve geleneksel el sanatlarının dijital üretim teknolojileri ile gelişimine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Vitray Sanatı
• Revzen
• Osmanlı Camileri
• 18. Yüzyıl
• Hesaplamalı Tasarım
• Dijital Üretim

Kaynakça

1. Ağatekin, M., (2013). “Plastik Sanatlarda Cam Kullanımı: Şekillenen Literatür ve Terminoloji”, Anadolu Antik Cam Araştırmaları Sempozyumu içinde, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 175.
2. Ağatekin, M., (2020). “İşlevsellikten Sanat Nesnesine Camın Yolculuğu”, Virüs Üç Aylık Kültür-Sanat ve Edebiyat Dergisi, 5, 482.
3. Akar, A., (1971). “Tezyini Sanatlarımızda Vazo Motifleri”, Vakıflar Dergisi, 9, 267-270.
4. Akar, A. ve Keskiner, C., (1978). Türk Süsleme Sanatlarında Desen ve Motif. Ankara: Sanat ve Kültür Yayınları.
5. Ana Britannica, (1994). “Cam”, Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi içinde, Cilt 7, İstanbul: Ana Yayıncılık, 184.
6. Aslan, G., (2007). Cam Sanatının Eğitim Kurumlarındaki Yeri, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
7. Baykan, C., (2010). Üretimine ve Kimyasına Uygun Olarak Antik Cam Restorasyonu: İrdelemesi ve Öneriler, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Birol, İ.A., (1997). “Koltuk Tezhibi”, TDV İslam Ansiklopedisi içinde, Cilt 26, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Britannica Editors, (2026). “Glass”, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/technology/glass ., 11.02.2026.
10. Büyük Larousse, (1986). Büyük Larousse: Ansiklopedi ve Sözlük. İstanbul: Gelişim Yayınları.
11. Deliduman, G.C., (1997). Osmanlı’dan Günümüze Alçı Vitray Sanatı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Sanat Yayınları.
12. Demironat, M., (1966). “Türk Tezyini Sanatında Motifler”, Akademi Mecmuası, 5.
13. Derman, F.Ç., (2009). “Tezhip Sanatında Kullanılan Terimler, Tabirler ve Malzeme”, Hat ve Tezhip Sanatı içinde, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
14. Derman, F.Ç. ve Birol, İ.A., (1992). Türk Tezyini Sanatlarında Motifler. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
15. Dinçol, İ., (2015). Cam Sanatında Vitray Teknikleri, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
16. Esmer, H., (1996). Işıklı Cam Resmi (Vitray), (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Gül, Y., (2017). “Sanayi-i Nefise Mektebinde Tezyinat Bölümünün Kurulması Hakkında Bazı Değerlendirmeler”, Akademik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(40), 387.
18. Hazinedar Coşkun, T., (2023). “Bizans Dönemi Cam Üretim Sürecine Genel Bir Bakış”, Palmet Dergisi, 3, 53-66.
19. Heritage Crafts, (2023). “Red List of Endangered Crafts: Historic Stained Glass Window Making”, https://heritagecrafts.org.uk/redlist/historic-stained-glass-window-making/ ., 09.02.2026.
20. Hess, C.K., (2005). Looking at Glass: A Guide to Terms, Styles, and Techniques. Los Angeles: Getty Publications.
21. Keskiner, C., (2000). Türk Süsleme Sanatında Stilize Çiçekler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. Kuban, D., (2007). Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayınları.
23. Kurtişoğlu, G.A., (2014). “Anadolu Selçuklu Dönemi Minberlerinde Geometrik Kurgu”, O. Kunduracı ve A. Aytaç (der.) içinde, III. Uluslararası Türk Sanatları, Tarihi ve Folkloru Kongresi Bildirileri, 217-222.
24. Küçükerman, Ö., (1985). Cam Sanatı ve Geleneksel Türk Camcılığından Örnekler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Küçükerman, Ö., (1993). “Türk Cam Sanatı İçinde Beykoz İşi Camlar”, Cam Sanatı ve İstanbul içinde, İstanbul: Antik AŞ Yayınları, 153.
26. Küçükerman, Ö., (1998). İstanbul’da 500 Yıllık Sanayi Yarışı: Türk Cam Sanayii ve Şişecam. İstanbul: Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. Yayınları.
27. Mert, A., (2008). Süsleme Sanatlarında Hatai Motifi ve Tarihsel Gelişimi, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Onur, B.A., (2007). Osmanlı İmparatorluğu Cam Sanatı ve Çeşm-i Bülbüller, (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Oxman, N., (2010). Material-Based Design Computation, (Yayınlanmamış) Doktora Tezi, Massachusetts Institute of Technology.
30. Özer, B., (1988). Cami Mimarisinde Çoğulculuk Ustası: Mimar Sinan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Özgümüş, Ü., (1991). Anadolu Camcılığının Gelişimi, Seramik ve Maden Sanatlarıyla Bağlantısı, (Yayınlanmamış) Doktora Tezi, İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Özgümüş, Ü., (1993). “Cam”, İslam Ansiklopedisi içinde, Cilt 7, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 41.
33. Özgümüş, Ü., (2000). Anadolu Camcılığı. İstanbul: Pera Yayıncılık.
34. Özgümüş, Ü., (2016). “Marmaray ve Metro İnşaatı Kurtarma Kazıları: Sirkeci Cam Buluntuları”, Dünya Mirası: İstanbul Özel Sayısı, 56-63.
35. Özkeçeci, İ., (2007). Türk Sanatında Tezhip. İstanbul: Yazıgen Yayınevi.
36. Şanes, M.H., (1995). Selçuklulardan 20. Yüzyıla Kadar Tezhipte, Ciltte ve Mimaride Kullanılmış Zencerekler Üzerine Bir Araştırma, (Sanatta Yeterlik Tezi), İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
37. Şen, H., (2013). “İslam Sanatında Geometrik Desenler”, Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 8(15), 101-112.
38. Şişman, Ö., (1990). Osmanlı Mimarisinde Alçı Pencereler (Klasik Devir), (Yayınlanmamış) Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Taşkale, F., (2010). “Gelenekten Geleceğe Tezhip Sanatında Bir Yolculuk”, İSMEK El Sanatları Dergisi, 9, 6-7.
40. Tez, Z., (2021). Camın Pırıltılı Tarihi. İstanbul: Doruk Yayıncılık.
41. Uzuner, B., (2004). Bulunuşundan Üflemeye Cam Teknikleri. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
42. Ünver, A.S., (1951). Müzehhip Karamemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
43. Yazar, T. ve Aslan, T., (2013). “Biçimlerin Temel İlkeleri Bağlamında Simge Olarak Geleneksel Cam Sanatı ve Gelişimi”, The Journal of Academic Social Science Studies, 6(3), 852.