A StUDY ON SCENT-BASED MULTISENSORY EXPERIENCES IN ART

Öz

The place and transformation of the sense of smell, overshadowed by the senses of sight and hearing, in art constitutes the focal point of this research. Scent, which has been associated with ritual, belief, memory, and social life since antiquity, has gained an independent and multilayered field of expression in contemporary art through post-20th-century avant-garde movements and interdisciplinary production processes. In the study, the position of smell in art history was first evaluated drawing on the views of Plato, Aristotle, Kant, and Hegel regarding the hierarchy of the senses; its aesthetic rise in modern and contemporary art was then addressed. The experience-oriented, political, and multidisciplinary nature of contemporary olfactory art was examined, and the works of various national and international artists were assessed. Exhibition practices were also discussed through institutions such as the Louvre Museum, Smell it!, and Olfactory Art Keller. In the final section, the effects of artificial intelligence, digitalization, VR, and AR technologies on olfactory art were addressed together with the experiential possibilities offered by electronic nose systems and digital scent applications, as well as their technical and sensory limitations.

Anahtar Kelimeler

• Olfactory Art
• Sensory Experience
• Contemporary Art
• Dijital Art
• Artificial Intelligence

Proje Numarası

"Bu çalışma, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından 2025/12 numaralı proje kapsamında desteklenmiştir."

SANATTA KOKU TEMELLİ ÇOK DUYULU DENEYİMLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Görme ve işitme duyularının gölgesinde kalan koku duyusunun sanattaki yeri ve dönüşümü bu araştırmanın odak noktasını oluşturmaktadır. Antik dönemden itibaren ritüel, inanç, hafıza ve toplumsal yaşamla ilişkilendirilen koku, 20. yüzyıl sonrası avangart hareketler ve disiplinlerarası üretim süreçleriyle birlikte çağdaş sanatta bağımsız ve çok katmanlı bir ifade alanı kazanmıştır. Çalışmada öncelikle Platon, Aristoteles, Kant ve Hegel'in duyular hiyerarşisine ilişkin görüşlerinden hareketle kokunun sanat tarihindeki konumu değerlendirilmiş; ardından modern ve çağdaş sanattaki estetik yükselişi ele alınmıştır. Çağdaş koku sanatının deneyim odaklı, politik ve multidisipliner yapısı incelenmiş; Çeşitli ulusal ve uluslararası sanatçıların üretimleri değerlendirilmiştir. Louvre Museum, Smell it! ve Olfactory Art Keller gibi kurumlar üzerinden sergileme pratikleri de tartışılmıştır. Son bölümde yapay zekâ, dijitalleşme, VR ve AR teknolojilerinin koku sanatına etkileri, elektronik burun sistemleri ve dijital koku uygulamaları çerçevesinde sunduğu deneyimsel olanaklar ile teknik ve duyusal sınırlılıkları birlikte ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Koku Sanatı
• Duyusal Deneyim
• Çağdaş Sanat
• Dijital Sanat
• Yapay Zeka

Destekleyen Kurum

İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi

Proje Numarası

"Bu çalışma, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından 2025/12 numaralı proje kapsamında desteklenmiştir."

Kaynakça

1. Aga, A., (2023). “Adnose. Olfactory Art Keller, New York”, https://www.olfactoryartkeller.com/scent-performanceseries/adnose., 02.05.2026.
2. Altundağ, A., (2018). “Koku Duyusu”, https://www.aytugaltundag.com/koku., 02.05.2026.
3. ArtDog Istanbul, (2023). “Yok Olan Bir Bitkiden İlhamla”, https://artdogistanbul.com/yok-olan-bir-bitkiden-ilhamla/., 05.05.2026.
4. Auger, J., (2020). “The Hidden Power of Scent Scientific American”, https://www.scientificamerican.com/article/the-hidden-power-of-scent/., 05.05.2026.
5. Bacci, F., (2016). Scentific Art in Context Museum Tinguely Basel (Ed.), Belle Haleine: The Scent of Art: Interdisciplinary Symposium içinde. Heidelberg: Kehrer Verlag.
6. Başpınar, T.E., (2024). Kokusal Sanata İlişkin Postyapısalcı Bir Yaklaşım: Ben ve Öteki, Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul: Işık Üniversitesi.
7. Bedini, S.A., (1994). The Trail of Time: Time Measurement with Incense in East Asia. Cambridge University Press.
8. Cabanne, P., (1987). Dialogues With Marcel Duchamp (R. Padgett, Çev.). Da Capo Press.

9. Carrà, C., (2009). The Painting of Sounds, Noises, and Smells. Lawrence Rainey, Christine Poggi ve Laura Wittman (Ed.), Futurism: An Anthology içinde (s. 155-159). Yale University Press.
10. CerModern, (2025). “Ahmet Yiğider: Karınca Yuvası”, https://www.cermodern.org/sergiler-ahmet-yigider-karinca-yuvasi., 08.05.2026
11. Chu, S., ve Downes, J.J., (2000). “Odour-evoked Autobiographical Memories: Psychological Investigations of Proustian Phenomena”, Chemical Senses, 25 (1), 111–116.
12. Classen, C., Howes, D., ve Synnott, A., (1994). Aroma: The Cultural History of Smell. Routledge.
13. Condillac, É. B., (1989). Duyumlar Üzerine İnceleme (M. Katırcıoğlu, Çev.). MEB Yayınları.
14. Corbin, A., (1986). The Foul and The Fragrant: Odor and The French Social Imagination. Harvard University Press.
15. Cupere, P., (2016). Scent in Context Olfactory Art. Stockmans Art Books.
16. Çanakkale Bienali, (2024). “İncir, İnsan, Toprak”, https://www.canakkalebienali.com/ahmet-yigider/., 07.05.2026.
17. Çetinkaya, M. (2025). Koku Kavramının Seramik Formlarda İfade Biçimine Dönüşmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
18. Çukur, Ö., (2010). Boğaziçi’nde “Çağdaş Sanat” Röportaj Dizisi: Ayşen Urfalıoğlu.
19. Davis, L.N., (2016). Koku ve Şehir [Sergi]. Koç University Research Center for Anatolian Civilizations (ANAMED).
20. De Coninck, L., (2023). Recovery of The Good Object Lost/Objet petit a. Laura de Coninck Gallery.
21. Değirmenci Aydın, M., (2021). “Peter De Cupere’nin Sanatında Bir İfade Biçimi Olarak Koku”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11 (2), 403-416. https://doi.org/10.48146/odusobiad.876125.
22. Domaniç, Y.D., (2022). Smell in Contemporary Art: An Artistic Analysis/Çağdaş Sanatta Koku: Sanatsal Analiz, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
23. Drobnick, J., (1998). “Reveries, Assaults and Evaporating Presences: Olfactory Dimensions in Contemporary Art”, Parachute, (90), 10–19.
24. Drobnick, J., (2002). Clara Ursitti: Scents of a Woman. Tessera, 32.
25. Drobnick, J., (2006). The smell culture reader. Berg. Publishers.
26. Foster, H., (2017). Gerçeğin Geri Dönüşü (2. Baskı, E. Hoşsucu, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
27. Goeltzenleuchter, B., (2021). “Scents of Exile. BG Projects”, https://www.bgprojects.com/scents-of-exile., 10.05.2026
28. Gutiérrez, M., Vexo, F., ve Thalmann, D. ,(2008). Stepping Into Virtual Reality. Springer.
29. Heartney, E., (2013). Art & Today. Phaidon Press.
30. Hegel, G.W.F., (2011). Estetik: Güzel Sanatlar Üzerine Dersler: Giriş (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınları.
31. Herz, R.S., (2004). “A Naturalistic Analysis of Autobiographical Memories Triggered by Olfactory, Visual and Auditory Stimuli”, Chemical Senses, 29 (3), 217–224.
32. Herz, R.S., ve Engen, T., (1996). “Odor Memory: Review and Analysis”, Psychonomic Bulletin ve Review, 3 (3), 300–313.
33. Marx, K., (2016). 1844 El Yazmaları (M. Belge, Çev.). Birikim Yayınları.
34. Kant, I., (1978). Anthropology from a Pragmatic Point of View. Southern Illinois University Press.
35. Kiger, R., (2023). “Burnunuzla Gezeceğiniz Bir Sergi: Koku, Silinen Anılar”, https://vogue.com.tr/sanat/burnunuzla-gezeceginiz-bir-sergi-koku-silinen-anilar., 02.05.2026.
36. Kinne, M.L., (2021). To Smell with The Eyes: Images of Scent Since The Renaissance. Kunsthalle Bremen, “Smell it! Geruch in der Kunst” Exhibition.
37. Maciá, O., (2019). The Opera of Cross-pollination. Flora Ars+natura.
38. Ozan, V., (2016). Koku ve Şehir Projesi Danışmanlık Katkıları. Koç University Research Center for Anatolian Civilizations (ANAMED).
39. Ozan, V., (2023). Kokular Kitabı (11. Baskı). Everest Yayınları. Pornpanomchai, C., Threekhunprapa, A., Pongrasamiroj, K., ve Sukklay, P., (2009). “SUBSMELL: Multimedia with a Simple Olfactory Display”, Lecture Notes in Computer Science, 5414, 462-472.
40. Proust, M. (2006). Kayıp Zamanın İzinde (R. Hakmen, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
41. Seddigh, A., ve İpekçi, Ö., (2021). “Münazara Onu Bul. Ben Hiç Burada Olmadım sergisi içinde, Galeri Nev İstanbul”, https://www.galerinevistanbul.com/tr/exhibitions/286-ben-hic-burada-olmadm-istanbul-gallery-week-aras- seddigh-in-collaboration-with-omer-ipekci/press_release_text/. 05.04.2026.
42. Sergi Rehberi, (2021). “Çimen Ezgisi | Melis Ağazat Sergisi”, https://sergirehberi.com/m/sergi_detay.aspx?q=Cimen+Ezgisi%7CMelis+Agazat+Sergisi%7CPilevneli+Project&q1=-Basin-Bulteni&s_id=6897&t_id=4906., 05.05.2026.
43. Shiner, L., (2020). Art Scents: Exploring the Aesthetics of Smell and the Olfactory Arts. Oxford University Press.
44. Shiner, L., ve Kriskovets, Y., (2007). “The Aesthetics of Smelly Art”, Journal of Aesthetics and Art Criticism, 65 (3), 273–286.
45. Spence, C., (2020). Scenting the Anosmic Cube: On The Use of Ambient Scent in The Context of The Art Gallery or Museum. Crossmodal Research Laboratory, Department of Experimental Psychology, University of Oxford.
46. Tolaas, S., (2014). “An Alphabet for The Nose”, https://www.researchcatalogue.net/view/7344/7350., 07.05.2026.
47. Ueda, M., (2018). “Koku Sanatı Üzerine”, https://ueda.nl/., 18.04.2026.
48. Warhol, A., (1975). The Philosophy of Andy Warhol: From A to B and Back Again. Harcourt Brace Jovanovich.