Osmanlı Ceza Hukukunda Dönüşüm: Meclis-i Vâlâ Kararlarında Hadd, Kısas ve Ta‘zîrden Hapise Geçiş

Öz

Tanzimat dönemi, Osmanlı hukuk tarihinde yalnızca idari ve siyasi yapıda değil, ceza hukuku alanında da köklü dönüşümlerin yaşandığı bir süreçtir. Batı kaynaklı kanunlardan yapı-lan iktibas ve tercümeler aracılığıyla bazı maddeler Osmanlı hukuk sistemine adapte edilmiş buna rağmen İslam hukukuna tabi olan geleneksel Osmanlı mahkemeleri, düalist bir sistem içerisinde sorunları çözmeye devam etmiştir. Bu dönemde, 1838-1868 yılları arasında faaliyet gösteren Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye, Osmanlı ceza hukukunun modernleşme sürecinde belirleyici bir konumda bulunmuştur. Çalışmada, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ne ait belgelerden hareketle dönemin uygulamaları incelenmiş ve özellikle hapis cezasına ilişkin örnekler üzerinde durulmuştur. Çalışma, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde kayıtlı belgelerden sekizi asılları üzerinden tam metin olarak tetkik edilmiş, on belgenin ise yal-nızca hülâsaları değerlendirmeye alınmıştır. Araştırmada Osmanlı Ceza Kanunnâmesi çerçevesinde hadd, kısas ve ta‘zir suçlarının nasıl değerlendirildiği, verilen cezaların uygulama biçimleriyle birlikte incelenmiştir. Elde edilen bulgular, İslâm hukukunda sınırları naslarla belirlenmiş ceza müeyyidelerinin Tanzimat sonrası dönemde hapis, kürek, teşhir ve nakdî tazmin gibi yeni ceza türleriyle birlikte tatbik edildiğini göstermektedir. Bu tablo, Osmanlı ceza hukukunun yalnızca şer‘î kategorileri muhafaza etmekle kalmayıp aynı za-manda modern kanunlaştırma hareketleriyle bütünleşerek düalist bir yapı kazandığını ortaya koymaktadır. Böylelikle Osmanlı uygulamaları, bir yandan geleneksel İslâm huku-kunu canlı tutarken, diğer yandan kamu düzenini koruma amacıyla yenilikçi çözümler geliştirmiştir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu dönüşümü somut dava örnekleri ışığında analiz ederek Osmanlı hukuk tarihindeki önemini ve İslâm hukuku ile kurduğu süreklilik ve kopuş noktalarını ortaya koymaktır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu dönüşümü somut dava örnekleri ışığında analiz ederek Osmanlı hukuk tarihindeki önemini ve İslâm hukuku ile kurduğu süreklilik ve kopuş noktalarını ortaya koymaktır. Ayrıca bu çalışma, mevcut literatürde çoğunlukla teorik düzeyde ele alınan Tanzimat dönemi ceza uygulamalarını, Meclis-i Vâlâ’nın karar pratiği üzerinden arşiv belgelerine dayalı somut örneklerle incele-yerek Osmanlı ceza hukukunun modernleşme sürecine dair daha ayrıntılı ve karşılaştırmalı bir perspektif geliştirmesi bakımından özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Meclis-i Vâlâ
• Hapis
• Hadd
• Kısas
• Ta’zir

The Transformation of Ottoman Criminal Law: The Transition from Ḥadd, Qisas, and Taʿzir to Imprisonment in the Decisions of the Majlis-i Wâlâ

Öz

The Tanzimat era represents a period of profound transformation in Ottoman legal history, not only in administrative and political structures but also in the field of criminal law. Through the adoption and translation of Western legal codes, certain provisions were incorporated into the Ottoman legal system. Nevertheless, traditional Ottoman courts, which operated under Islamic law, continued to resolve disputes within a dualist framework. During this period, the Majlis-i Wâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye (1838–1868) occupied a pivotal posi-tion in the modernization of Ottoman criminal law. This study examines the practices of the era based on documents from the Prime Ministry Ottoman Archives, with a particular focus on examples related to imprisonment. Eight archival documents were analyzed in full from their originals, while ten were examined through their summaries. Within the framework of the Ottoman Penal Code, the research explores how crimes categorized under hadd, qisas, and taʿzir were evaluated, along with the methods of implementing the corresponding punishments. The findings demonstrate that, in the post-Tanzimat period, the penal sanctions whose boundaries had been defined by the sacred texts of Islamic law were applied alongside new forms of punishment such as imprisonment, penal servitude, public exposure, and monetary compensation. This indicates that Ottoman criminal law not only preserved its sharʿi categories but also integrated modern codification efforts, thereby acquiring a dualist structure. In this way, Ottoman legal practice maintained the vitality of traditional Islamic law while simultaneously developing innovative measures aimed at maintaining public order. The primary objective of this study is to analyze this transformation through concrete case examples, revealing both its significance in Ottoman legal history and the points of continuity and rupture it established with Islamic law. Furthermore, by groun-ding its analysis in archival evidence from the decision-making practices of the Majlis-i Wâlâ, this study provides an original contribution to the literatüre-offering a more detailed and comparative perspective on the modernization of Ottoman criminal law, which has largely been treated at a theoretical level in existing scholarship.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Majlis-i Wâlâ
• Imprisonment
• Ḥadd
• Qiṣāṣ
• Taʿzīr

Kaynakça

1. Ak, Ayhan. İslam Kamu Hukuku. Samsun: Üniversite Yayınları, 2019.
2. Akgündüz, Ahmet. Mukayeseli İslâm ve Osmanlı Hukuku Külliyatı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1986.
3. Akgündüz, Said Nuri. Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Hukuku Uygulaması. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2010.
4. Aktan, Hamza. “Âkile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/248-249. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
5. Akyıldız, Ali. “Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/250-251. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
6. Ali, Muhammed. “İslam Hukuku Açısından Hapis Sisteminin Meşruiyeti ve Uygulaması”. İslam Ceza Hukuku. ed. Abdurrahman Eren – Refik Korkusuz. 2/270-275. Antalya: Lale Yayıncılık, 2017.
7. Avcı, Mustafa. Osmanlı Ceza Hukuku Genel Hükümler. Konya: Mimoza Basım, Yayım ve Dağıtım, 2. baskı, 2014.
8. Ayar, Talip. Osmanlı Devleti’nde Fetvâ Eminliği (1826-1922). Ankara: DİB Yayınları, 2014.

9. Aydın, M. Âkif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2015.
10. Aydın, Mehmet Akif Aydın. “Mehi̇r”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/389-391. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
11. Bardakoğlu, Ali. “Had”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/547-551. İstan-bul: TDV Yayınları, 1996.
12. Bardakoğlu, Ali. “Hapi̇s”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/54-64. İstan-bul: TDV Yayınları, 1997.
13. Başoğlu, Tuncay. “Ta‘zîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/198-202. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
14. Belkıs, Konan. “Osmanlı Hukukunda Tecavüz Suçu”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 29 (2011), 149-172.
15. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuki İslâmiye ve Islahatı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınları, ts.
16. Cezîrî, Abdurrahman. Dört Mezhebe Göre İslâm Fıkhı. çev. Keskin Mehmet. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
17. Cin, Halil - Akgündüz, Ahmed. Türk hukuk tarihi. İstanbul: Osmanlı Arasţırmaları Vakfı, 2011.
18. Çabuk, Fehminaz. “Osmanlı’da Meclis-i Vâlâ’ya İntikal Eden Irza Geçme Davaları ve Uygulanan Cezalar (1850-1862)”. Sosyal Bilimler Dergisi 4/14 (2017), 614-630.
19. Dağcı, Şamil. “Kısas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/488-494. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
20. Ebu Zehra, Muhammed. İslam Hukuku Metodolojisi Fıkıh Usulü. Ankara: Fecr Yayınları, 2000.
21. Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed, el-Mâverdî. el-Ahkâmü’s-Sultâniyye ve’l-Vilâyâtü’d-Dîniyye. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2000.
22. Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed, İbn Rüşd el-Kurtubî. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2004.
23. el-Mavsilî, Abdurrahman B. Mahmud. el-İhtiyar li-Ta’lîli’l-Muhtâr. çev. Mehmet Keskin. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2005.
24. Erturhan, Sabri. İslâm Ceza Hukuku Etrafındaki Tartıs̜malar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2008.
25. Esen, Hüseyin. “Zi̇na”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/440-444. İstan-bul: TDV Yayınları, 2013.
26. Halebî, İbrahim. İslâm Fıkhı Yeni Mülteka Tercümesi. çev. Hüsameddin Vanlıoğlu. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2016.
27. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî li-İbn Kudâme. ed. Tahâ ez-Zeynî. Kahire: Mektebetü’l-Kâhire, 1929.
28. Karaca, Mevlüt (ed.). Osmanlıca Türkçe Lugat. İstanbul: Hisar Yayınevi, ts.
29. Karakaya, İsmail (ed.). Ansiklopedik İslâm Fıkhı Fetâvâyi Hindiyye. çev. Mustafa Efe. Ankara: Akçağ Yayınları, 1988.
30. Kâsânî, Alâʾü’d-Dîn Ebû Bekr b. Mesʿûd b. Ahmed. Bedâiʿu’s-Sanâiʿ fî Tertîbi’ş-Şerâiʿ. Mısır: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
31. Keskin, Yusuf Ziya. Recm Cezası Ayet ve Hadis Tahlilleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 2001.
32. Kılınç, Ahmet-Yıldırım, Davut. “Tanzimat Dönemi Dualist Hukuk Yapısının Şahsan Karşı İşlenen Suçlara Yansıması”. 171-231. Konya: Uluslararası Necmettin Erbakan Hukuk Kongresi, 2021.
33. el-Mergînânî, Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr vd. el-Hidaye Tercümesi. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2017.
34. Muhammed İsa, Futne. el-Cinâyât ve Ukûbâtuhâ fî’l-Fıkhi’l-İslâmî. Kahire: el-Ezher Üniversitesi Yayınları, 2011.
35. Ortaylı, İlber. “İlber Ortay’lı ile Osmanlı’dan Günümüze Gelenek Üzeri̇ne” (Görüşmeci: Cemal Feyadi, Bilkent Üniversitesi, Görüşme 2004). Muhafazakâr Düşünce.
36. Parlakoğlu, Gizem. II. Abdülhami̇t Dönemi̇ Hapi̇shaneleri̇ni̇n Genel Özelli̇kleri̇ ve Uygulamaları. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
37. Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Tanzimat Devrinde Meclis-i Vâlâ,1838-1868. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994.
38. eş-Şirbînî, Hatîb. Delilleriyle Büyük Şafiî Fıkhı Muğni’l-Muhtac Minhâcü’t-Tâlibin Şerhi. çev. Soner Duman. İstanbul: Mirac Yayınları, 2016.
39. Türköne, Mümtazer. “Osmanlılarda Islahat ve Teceddüt”. Osmanlı Ansiklopedisi Tarih Medeniyet Kültür. 6 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
40. Udeh, Abdülkadir. Mukayeseli İslam Hukuku ve Beşeri Hukuk. Ankara: Rehber Yayınları, 1990.
41. Yıldız, Gültekin. Osmanlı Devleti’nde Hapishane Islahatı (1839-1908). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
42. Başbakanlık Osmanlı Arşiv Belgeleri BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 4, Gömlek No:6, H-24-02-1263.
43. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 98, Gömlek No: 90, H-06-12-1274.
44. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 128, Gömlek No: 68, H-01-12-1277.
45. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 131, Gömlek No:39, H-20-02-1278.
46. BOA, A.}MKT.UM., Dosya No: 450, Gömlek No: 64, H-11-07-1277.
47. BOA, MVL, Dosya No:611, Gömlek No:56, H-28-11-1277.
48. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 128, Gömlek No: 31, H-22-11-1277.
49. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 128, Gömlek No:71, H-02-12-1277.
50. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 111, Gömlek No: 81, H-27-04-1276.
51. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 115, Gömlek No: 12, H-20-08-1276.
52. BOA, A.}MKT.UM., Dosya No: 446, Gömlek No: 88, H-23-06-1277.
53. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No:130, Gömlek No:35, H-01-02-1278.
54. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 115, Gömlek No: 64, H-28-08-1276.
55. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 116, Gömlek No: 96, H-19-11-1276.
56. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No: 93, Gömlek No: 62, H-29-04-1274.
57. BOA, A.}MKT.MVL., Dosya No:136, Gömlek No: 25, H-21-05-1278.