Ahmed el-Hemdânî el-Hanefî'nin ‘Sebeb-i Nüzûl fî Teblîği'r- Rasûl' İsimli Eserinde Rivayetlere Yaklaşımı

Yıl 2025, Sayı: 18, 86 - 102, 31.12.2025

Şahabettin Ertan Altunrende

https://doi.org/10.54958/adid.1798850

Öz

Kur’an ilimleri arasında önemli bir disiplin olarak kabul edilen sebeb-i nüzul, vahyin doğru anlaşılmasına hizmet eden başlıca ilim dallarından biridir. Âyetlerin iniş gayesini ve anlam dünyasını kavrayabilmek için, onları çevreleyen tarihsel, sosyal ve kültürel bağlamın iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda sebeb-i nüzul rivayetleri hem Kur’an’ın doğru yorumlanması hem de nazil olduğu ortamın anlaşılması açısından büyük bir işlev görmektedir. Özellikle erken dönem müfessirlerinin ve hadis râvilerinin aktardığı rivayetler, ayet-lerin inişine sebep olan olayları gün yüzüne çıkararak tefsir ilminde önemli bir açıklayıcı araç haline gelmiştir. Bu çalışmada, Hicrî 8. yüzyılda yaşamış Hanefî âlimi Ahmed el-Hemdânî’nin (ö. 755/1354) Sebebü’n-Nüzûl fî Teblîği’r-Rasûl adlı eserinde yer alan sebeb-i nüzul rivayetleri incelenmektedir. Müellif, bu eserini Vâhidî’nin meşhur Esbâbü Nüzûli’l-Kur’ân adlı çalışmasını ihtisar ederek kaleme almıştır. Ancak Hemdânî, bu ihtisarı sadece bir özetleme faaliyeti olarak bırakmamış; rivayetlerin aktarımında ve yorumlanışında kendine özgü bir yaklaşım sergilemiştir. Bu yönüyle eser hem Vâhidî'nin etkisini yansıtan hem de müellifin şahsî değerlendirmelerini barındıran bir kaynak niteliği taşımaktadır. Çalışmamızda, sebeb-i nüzul kavramı teorik zeminde ele alınmakta; bu kavramın tefsir ilmi içerisindeki yeri, işlevi ve önemi üzerinde durulmaktadır. Sebeb-i nüzulün Kur’ân’ın lafzî ve bağlamsal anlam yönlerini açıklamadaki rolü ortaya konulmakta; aynı zamanda sebeb-i nüzul bilgilerinin tefsir usûlü açısından nasıl değerlendirilmesi gerektiği tartışılmaktadır. Bu çerçevede, güvenilirlik ölçütleri, isnad zinciri, tarihsel tutarlılık ve metin uyumu gibi temel kriterlere yer verilmektedir. İkinci bölümde ise Ahmed el-Hemdânî’nin eserindeki bazı seçilmiş sebeb-i nüzul rivayetleri ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Fâtiha Sûresi’nden başlayarak Nâs Sûresi’ne kadar Kur’ân’ın tamamını kapsayan eserde, müellifin yer verdiği rivayetlerden örnekler alınarak bu rivayetlerin sıhhati, içerik yapısı ve yorum biçimleri tahlil edilmektedir. Bu analizlerde Hemdânî’nin rivayetleri ele alış biçimi, yorum-larındaki yöntemsel tercihleri ve klasik tefsir geleneğiyle kurduğu ilişki irdelenmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Ahmed el-Hemdânî’nin sebeb-i nüzul anlayışını ortaya koymayı, onun klasik tefsir birikimine ne tür katkılarda bulunduğunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bununla birlikte Hemdânî’nin çalışması, sebeb-i nüzul ilminin yalnızca tarihsel bir veri aktarımı olmadığını, aynı zamanda metin ile bağlam arasındaki ilişkinin anlaşılmasına hizmet eden bir araç olduğunu da göstermektedir. Zira müellif, rivayetleri aktarmakla yetinmeyip onları belli bir sistematik çerçeveye oturtmuş, böylece tefsir faaliyetinde sebeb-i nüzulün vazgeçilmez bir unsur olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca eserin, sonraki dönem müfessirleri için hem rivayetlerin muhafazası hem de yorum geleneğinin sürekliliği açısın-dan bir köprü işlevi gördüğü söylenebilir. Yöntem açısından çalışma klasik ve çağdaş literatürdeki sebeb-i nüzul tanımlarını, işlev tartışmalarını ve Ahmed el-Hemdânî’nin kaynaklarıyla mukayeseli bir şekilde değerlendirmekte; eserdeki rivayetleri isnad, metin tutarlılığı ve tarihsel bağlam açısından analiz ederek tefsir ilmine metodolojik bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an İlimleri , Sebeb-i-Nüzul , Ahmed el-Hemdânî el-Hanefî , Vâhidî

An Analytical Study of the Narratives in Ahmad al-Hamdānī al-Hanafī’s Sabab al-Nuzūl fī Tablīgh al-Rasūl

Öz

The issue of asbāb al-nuzūl (occasions of revelation), which holds a significant place within the sciences of the Qur’an, has long attracted the attention of Islamic scholars due to its importance in understanding the divine revelation accurately. In order to grasp the meaning and purpose of the Qur’anic verses, it is essential to thoroughly evaluate the historical context in which the revelation occurred, the events of that period, and the reports transmitted by the Companions who witnessed those events. This study examines the asbāb al-nuzūl reports contained in Sebebü’n-Nüzûl fî Teblîği’r-Rasûl, a work by the 8th-century Hijrī scholar Aḥmad al-Hamdānī al-Ḥanafī (d. 1354/755). The research begins by discussing the concept of asbāb al-nuzūl, its significance within Qur’anic exegesis, and the interpretive benefits it provides. Subsequently, a theoretical framework will be presented based on the fundamental principles of Qur’anic hermeneutics to evaluate these reports. The first sec-tion of the study deals with the concept of asbāb al-nuzūl on a theoretical level. It examines the role and importance of this concept within the science of tafsīr (Qur’anic exegesis) and discusses its function in revealing the literal and contextual layers of Qur’anic meaning. The section also outlines methodological principles for evaluating asbāb al-nuzūl reports, including criteria such as reliability, isnād (chain of transmission), historical coherence, and textual compatibility.In the second section, selected examples of asbāb al-nuzūl reports from al-Hamdānī’s work are analyzed in detail. Spanning the entire Qur’an from Sūrat al-Fātiḥa to Sūrat al-Nās, the book provides a wide range of reports. The study explores the authenticity, content structure, and interpretative approaches of several of these reports, offering insight into al-Hamdānī’s methodological choices and his engagement with the classical tafsīr tradition. Following this, a selection of the asbāb al-nuzūl reports mentioned by the author—from Sūrat al-Fātiḥa to Sūrat al-Nās—will be analyzed in terms of their authenticity, content, and interpretive approach, within the perspective of al-Hamdānī’s methodology. In doing so, the study aims to demonstrate al-Hamdānī’s understanding of asbāb al-nuzūl and to reveal his contribution to the classical tradition of Qur’anic exegesis. At the same time, al-Hamdānī’s work demonstrates that the discipline of asbāb al-nuzūl is not merely the transmission of historical data, but also a methodological tool that serves to illuminate the dynamic relationship between the text and its context. For the author not only transmits the reports but also organizes them within a systematic framework, thereby showing that asbāb al-nuzūl is an indispensable element in the exegetical enterprise. Furt-hermore, it can be said that the work functions as a bridge for later exegetes, both in pre-serving the reports and in ensuring the continuity of the interpretive tradition. Methodologically, the study examines the definitions and functional debates of asbāb al-nuzūl in both classical and contemporary literature, and comparatively analyzes the sources used by Aḥmad al-Hamdānī. It further evaluates the reports in his work in terms of isnād, textual coherence, and historical context, thereby offering a methodological contribution to the science of Qur’anic exegesis.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Qur’anic Sciences , asbab- al-nuzul , Ahmad al-Hamdānī al-Hanafi , al-Wâhidî

Kaynakça

• Dihlevî, Veliyyullah. el-Fevzü’l-Kebîr fî Usûli’t-Tefsîr. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1991.
• Draz, Muhammed Abdullah. en-Nebeʾu’l-ʿAzîm: Nazra Cedîde fî’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1990.
• el-Hanefî, Ahmed b. Ali el-Hemdânî. Sebebü’n-Nüzûl fî Teblîği’r-Rasûl. thk. Muhammed Fevzî Sâlih el-Kebîsî. BAE: Dârü’n-Nukta li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2024.
• İbn Aşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye li’n-Neşr. 1984.
• İbn Cerîr et-Taberî. Câmiʿu’l-Beyân ʿan Teʾvîli Āyi’l-Kurʾân. thk: Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, ts.
• Kotan, Şevket – Varlık, Sehal Deniz. “İslam Düşüncesinin Erken Dönem Tecrübi Mirası Bağlamında Tarihselcilik Perspektifine Eleştirel Bir Yaklaşım.” Milel ve Nihal 22/1 (2025), 1-18. https://doi.org/10.17131/milel.1694198
• Kotan, Şevket. “Kur’an ve Sîret Bütünlüğü”. Milel ve Nihal 19/2 (2022), 119-146. https://doi.org/10.17131/milel.1176528
• Kotan, Şevket. “Mâʿûn Sûresi Özelinde Bir Kur’ân Hermenötiği Denemesi.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/2 (Aralık 2022), 803-822. https://doi.org/10.18505/cuid.1162608
• Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman. el-İtkân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. thk: Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Hey’etü’l-Mısrıyye el-ʿÂmme, 1974.
• Tayyar, Musaid Süleyman. et-Tahrîr fî usulu’t-tefsir. Cidde: Merkezu’d-dirasât ve ma’lûmât el-Kur’âniyye, 2014.
• Vâhidî, Ebu’l-Hüseyn Ali b. Muhammed en-Nîsâbûrî. Esbâbu Nüzûli’l-Kurʾân. thk: Kemâl Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kitâb, 1991.
• Yüksek, Muhammed İsa. “Tefsirde Sebeb-i Nüzûlün Bağlayıcılığı ve İşlevi.” Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (2018), 407-438. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.496029
• Zürkânî, Muhammed Abdü’l-Azîm. Menâhilu’l-ʿİrfân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-Kitâb el-ʿArabî, 1995.