Deizm Eleştirisi Bağlamında Erken Dönem Mâtürîdî Geleneğinde Nübüvvetin Gerekliliği

Öz

Nübüvvet, İslâm’ın üç temel esasından biri olması hasebiyle her zaman önem taşıyan bir konudur. Bununla birlikte deizmin ilâhî dini reddetmesinin odağında vahiy/nübüvvet inkârının bulunması, bu esasın gerekliliğini ortaya koymayı daha da önemli hale getirmiştir. Binaenaleyh makalede Mâtürîdiyye’nin önemli âlimlerinin nübüvvetin gerekliliğine yönelik açıklamalarından istifade ederek bu esası inkâr eden deistlere cevap vermek amaçlanmıştır. Makale, Mâtürîdîliğin kurucusu Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile onun erken dönemdeki iki önemli takipçisi Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî ve Ebü’l-Muîn en-Nesefî’nin konuyla ilgili görüşleriyle sınırlandırılmıştır. Makalede deizmin temel doktrini ve adı geçen Mâtürîdî âlimlerinin konuya ilişkin açıklamaları tasvirî olarak ortaya konulmuş ve mukayeseli olarak analiz edilmiştir. Makalenin özgün katkısı, Mâtürîdî’nin yanı sıra bu geleneğin iki mühim âliminin görüşlerinden de yararlanılarak deist görüşlerin yetersizliğinin ortaya konulmasıdır. Makalenin ilk bölümünde deizm, tanımı ve temel görüşleri çerçevesinde tanıtılmıştır. Konumuz açısından deizmi -diğer inkârcı akımlara nispetle- önemli kılan husus, deistlerin onu doğal din olarak görmesidir. Deistler doğal dini tek gerçek din, aklı da dinî hakikatin tek hakemi ve keşfedicisi olarak görmektedir. Doğal din, Aydınlanma düşüncesinin bir ideolojisi olarak gelişmiştir. Aydınlanma düşüncesi, her şeyde otorite olan dinden/Hıristiyanlık’tan kurtulmanın yollarını ararken, bu boşluğu kendisinin şekillendirdiği rasyonel bir dinle doldurmak istemiştir. İslâm tarihinde nübüvvet inkârcılığına karşı mühim aklî deliller ortaya koyan ilk âlimlerden biri, İmam Mâtürîdî’dir. Bu mezhebin önemli âlimlerinden Ebü’l Muîn en-Nesefî ve Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî’nin de konuyla ilgili açıklamalarında deist iddialara karşı önemli cevaplar mevcuttur. Makalenin ikinci bölümünde bu âlimlerin insanların peygamberlere duyduğu ihtiyaca ilişkin açıklamalarına yer verilmiş ve deist iddialar açısından değerlendirilmiştir. Nübüvveti, Allah Teâlâ’nın hikmetinin bir gereği olarak temellendiren Mâtürîdiyye âlimleri, ortaya koydukları delillerle dinî ve dünyevî maslahatlar açısından aklın sınırlılığına, engellerine ve vahye olan ihtiyacına dikkat çekmişlerdir. Diğer bir ifadeyle nübüvveti, hem insanların dinî-dünyevî ihtiyaçlarının karşılanmasında hem de Allah’ın lütufkârlığının ispat edilmesinde bir gereklilik olarak görmüşlerdir. Deistlerin din anlayışında vahiy dışlanırken Mâtürîdîlik’te vahiy, aklın güzelliğini-çirkinliğini idrak ettiği hususlarda onu teyit eden, idrak edemediği meselelerde ise ona yol gösteren bir destekçi olup ikisi birlikte dinin delilidir. Deistlerin savunduğu doğal din ile Mâtürîdiyye âlimlerinin savunduğu İslâm dini arasındaki en temel farklardan biri, insanın yaratıcının emir ve yasaklarına muhatap olup olmadığı meselesidir. Doğal dinde böyle bir muhataplık/yükümlülük söz konusu olmadığından insan, yaratıcının kulu değildir. Mâtürîdî âlimlere göre ise Allah, her şeyi insanlar için, onları da kendisine kulluk için yaratmıştır. Deistler açısından vahyi reddetmenin bir tezahürü de dinin temel esaslarında meydana gelen dönüşümdür. Mesela deizmin kurucuları âhirete kesin olarak inanırken modern deistler mesele hakkında agnostik veya inkârcı bir tavır sergilemektedir. Deizmin âlemle ilgilenmeyen ulûhiyyet algısında Allah’ın hikmetini, hükümranlığını hatta tekliğini reddetme vardır. Zira akıl, her şeyin belirleyicisi ve hâkimi kılınarak âdeta ilâhlaştırılmış ve âlemi yaratmak hariç Allah’ın bütün tasarrufları ona havale edilmiştir. Hülasa deizm, insanı yaratıcısından ve O’nun rahmetinden uzaklaştıran, hayat ve ölümün gayesi hususunda insanın aklını/kalbini ikna edemeyen, akla kaldıramayacağı bir külfet yükleyerek ona haksızlık eden bir düşüncedir.

Anahtar Kelimeler

• İtikadî İslâm Mezhepleri
• Mâtürîdiyye
• Nübüvvet
• Deizm
• Doğal Din

The Necessity of Prophethood in the Early Māturīdī Tradition in the Context of Criticism of Deism

Öz

Prophethood, being one of the three fundamental principles of Islam, has always been an important subject. Moreover, the fact that the rejection of revelation/prophethood lies at the core of deism’s denial of divine religion has made it even more important to demonstrate the necessity of this principle. Therefore, this article aims to respond to deists who deny this principle by drawing on the explanations of the important scholars of Māturīdiyya regarding the necessity of prophethood. The article is limited to the views on the subject of the founder of Māturīdiyya, Abū Manṣūr al-Māturīdī, and his two important early followers, Abū al-Yusr al-Pazdawī and Abū al-Muʿīn al-Nasafī. The article presents a descriptive overview of the fundamental doctrine of deism and the explanations of the aforementioned Māturīdī scholars on the subject, analysing them comparatively. The original contribution of the article is to demonstrate the inadequacy of deist views by drawing on the views of two important scholars of this tradition, in addition to Māturīdī. In the first section of the article, deism is introduced within the framework of its definition and basic views. From the perspective of our subject, what makes deism significant—compared to other denialist movements—is that deists regard it as a natural religion. Deists consider natural religion to be the only true religion and reason to be the sole judge and discoverer of religious truth. Natural religion developed as an ideology of Enlightenment thought. Enlightenment thought, while seeking ways to free itself from religion/Christianity as the authority in all matters, aimed to fill this gap with a rational religion shaped by itself. In Islamic intellectual history, one of the earliest scholars to put forward significant rational arguments against the denial of prophethood was al-Imām al-Māturīdī. Among the prominent scholars of this school, Abū al-Muʿīn al-Nasafī and Abū al-Yusr al-Pazdawī also present important responses to deist claims in their discussions of the subject. In the second section of the article, these scholars’ explanations regarding humanity’s need for prophets are examined and evaluated in relation to deist arguments. By grounding prophethood as a requirement of God’s wisdom, Māturīdī scholars draw attention—through the evidences they present—to the limitations and obstacles of reason, and to its need for revelation in matters of religious and worldly benefit. In other words, they regard prophethood as a necessity both for meeting humanity’s religious and worldly needs and for demonstrating God’s grace. While revelation is excluded in the deist understanding of religion, in Māturīdism revelation is a supporter that confirms reason in matters where it can discern good and evil, and guides it in matters it cannot comprehend; together, the two constitute the proof of religion. One of the most fundamental differences between the natural religion advocated by deists and the Islamic religion upheld by Māturīdī scholars concerns whether human beings are subject to the commands and prohibitions of the Creator. Since no such accountability or obligation exists in natural religion, the human being is not considered a servant (ʿabd) of the Creator. According to Māturīdī scholars, however, God created everything for human beings, and created human beings for worship of Him. From the deist perspective, one manifestation of rejecting revelation is the transformation that occurs in the fundamental principles of religion. For example, while the founders of deism firmly believed in the afterlife, modern deists adopt an agnostic or denialist stance on the issue. In deism’s conception of divinity (ulūhiyyah), which depicts God as disengaged from the universe, there is a rejection of God’s wisdom, sovereignty, and even His oneness. This is because reason is made the determiner and ruler of everything and is virtually deified, with all of God’s acts—except the creation of the universe—being delegated to it. In summary, deism is a line of thought that distances human beings from their Creator and His mercy, fails to convince the human mind/heart regarding the purpose of life and death, and wrongs the reason by burdening it with a responsibility it cannot bear.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Theological Schools
• Māturīdiyya
• Prophethood
• Deism
• Natural Religion

Kaynakça

1. Alper, Hülya. “İmam Mâturîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi: Aklın Önceliği ve Vahyin Gerekliliği”. Milel ve Nihal 7/2 (2010), 7-29.
2. Altun, Hilmi Kemal. Zemahşerî’nin İtikadî Görüşleri. Ankara: Fecr Yayınevi, 2023.
3. Altunışık, Mehmet Akif. “İlk Deistlere Göre Deizmin Temel İnançları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 19/2 (2019), 615-642.
4. Arıcan, Musa Kazım. “Uluhiyet Anlayışları”. Din Felsefesi El kitabı. ed. Recep Kılıç - Mehmet Sait Reçber. 59-67. Ankara: Grafiker Yayınları, 2014.
5. Aslan, İbrahim. “İmâm Maturidî’nin Deist Eleştirilere Karşı Nübüvvet Savunusu”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader] 12/2 (2014), 33-54.
6. Aydın, Mehmet. Din Felsefesi. Ankara: Selçuk Yayınları, 3. Basım, 1992.
7. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Fark beyne’l-fırak. thk. Muhammed Fethî en-Nâdî. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 2016.
8. Baloğlu, Adnan Bülent. Son Hurafe Deizm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2022.

9. Blount, Charles. The oracles of Reason. London, 1693. http://name.umdl.umich.edu/A28444.0001.001
10. Byrne, Peter. “Deism”. Religion Past and Present: Encyclopedia of Theology and Religion. thk. Hans Dieter Betz vd. 3/731-732. Leiden: Brill, 2007.
11. Byrne, Peter. “Natural Religion and the Nature of Religion: The Legacy of Deism”. Routledge & CRC Press. Erişim 07 Ocak 2025. https://www.routledge.com/Natural-Religion-and-the-Nature-of-Religion-The-Legacy-of-Deism/Byrne/p/book/9781138994386
12. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 6. Basım, 2005.
13. Church of The Modern Deist. “About | Church of The Modern Deist”. Erişim 18 Aralık 2024. https://moderndeist.org/about-modern-deism
14. Çınar, Aliye. Deizm ve Ateizm Üzerine. İstanbul: Köprü Kitapları, 2018.
15. Deizm Derneği. “Deizm Derneği Kuruluş Bildirgesi”. 15 Aralık 2024. Erişim 15 Aralık 2024. http://deizmdernegi.org/
16. Dorman, Emre. Deizm ve Eleştirisi: Tarihsel ve Teolojik Bir Yaklaşım. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
17. Dorman, Emre. “Tarihsel ve Teolojik Açıdan Deizm ve Eleştirisi”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. 2017-2242. Van: Ensar Neşriyat, 2017.
18. Düzgün, Şaban Ali. Seyyid Ahmed Han ve Entellektüel Modernizmi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997. https://katalog.isam.org.tr/yordam/?p=1&alan=kunyeDemirbasKN_str&q=0122356
19. Erdem, Hüsameddin. “Deizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/109-111. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
20. Filiz, Şahin. “Teizmin Ötesi, Ateizmin Berisi: Dinsel Tanrı’ya Karşı Sivil Tanrı Arayışı Olarak Deizm”. Bilim ve Ütopya. 2017. Erişim 13 Ocak 2025. https://bilimveutopya.com.tr/teizmin-otesi-ateizmin-berisi-dinsel-tanriya-karsi-sivil-tanri-arayisi-olarak-deizm
21. Gölcük, Şerafettin - Toprak, Süleyman. Kelâm. Konya: Tekin Kitabevi, 5. Basım, 2001.
22. Güç, Ahmet. “Sümeniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/132-133. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
23. Gümüşoğlu, Hasan. “Âhiret Hayatının Gerekliliği Bağlamında İmam Mâtürîdî’nin Deizm Eleştirisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/2 (Aralık 2023), 329-348.
24. Gümüşoğlu, Hasan. İslâm Akâidi ve Kelâm. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
25. Gündoğar, Hamdi. “Deizm; Aklın Tanrılaştırılması ya da Sorumsuz Özgürlük”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. ed. Vecihi Sönmez vd. 29-40. Van: Ensar Neşriyat, 2017.
26. Gündüz, Şinasi. Din ve İnanç Sözlüğü. Konya: Vadi Yayınları, 1998.
27. Hanioğlu, M. Şükrü. Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1981.
28. Hefelbower, Samuel Gring. “Deism Historically Defined”. The American Journal of Theology 24/2 (1920), 217-223.
29. Hefelbower, Samuel Gring. The Relation of John Locke to English Deism. Chicago: The University of Chicago Press, 1918.
30. Hornig, Gottfried. “Deism”. Religion Past and Present: Encyclopedia of Theology and Religion. thk. Hans Dieter Betz vd. 3/734. Leiden: Brill, 2007.
31. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1978.
32. İsfahânî, Râgıb. Müfredâtü elfâzi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. b.y.: Dâru’l-Kalem-Dâru’ş-Şâmiyye, 4. Basım, 1430.
33. Koçar, Musa. “Mâtürîdî’ye Göre Nübüvvetin Gerekliliği ve Hz. Peygamber’in Nübüvveti”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi VI. Kutlu Doğum Sempozyumu. ed. İsmail Yakıt. 103-116. Isparta: Tuğra Matbaası, 2006.
34. Kutluer, İlhan. “Lâedriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41-42. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
35. Maclntyre, Alasdair. “Deism”. The Concise Encyclopedia of Western Philosophy. thk. Jonathan Ree - J. O. Urmson. 86. London: Routledge, 2005.
36. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. Ankara: TDV Yayınları, 3. Basım, 2017.
37. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2005.
38. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Te’vîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
39. Mavil, Kılıç Aslan. “Mâtürîdîlere Göre Nübüvvetin Kapsam ve Gerekliliği”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/9 (2017), 76-88.
40. Mossner, Ernest Campbell. “Deism”. Encyclopedia of Philosophy (2. Edisyon). thk. Donald M. Borchert. 2/681-692. Farmington Hills: Thomson Gale, 2006.
41. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Bahrü’l-kelâm. thk. Muhammed es-Seyyid. Amman: Dâru’l-Feth, 1435.
42. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Kitâbü’t-Temhîd li kavâidi’t-tevhîd. thk. Muhammed Abdurrahman eş-Şâgūl. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2006.
43. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Kitâbü’t-Temhîd li kavâidi’t-tevhîd (Tevhidin Esasları). çev. Hülya Alper. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım., 2017.
44. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tebsıratü’l-edille. thk. Muhammed el-Enver Hâmid Îsâ. 2 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2011.
45. Oral, Osman. “Nübüvvet Bağlamında Mâtürîdî’nin Deizm Eleştirisi”. SOBİDER: Sosyal Bilimler Dergisi 6/43 (2019), 200-222.
46. Özdemir Kardaş, Meryem. Deistik Argümanlara Karşı Vahyin İmkân ve Gerekliliği (18. Yüzyıl İngiliz Deizmi ve Kelâmi Açıdan Analizi). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
47. Paine, Thomas. The Age of Reason. PDF: Feedbooks, 1807.
48. https://web.seducoahuila.gob.mx/biblioweb/upload/Thomas%20Paine%20-%20The%20Age%20of%20Reason.pdf
49. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Ehl-i Sünnet Akâidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan, 4. Basım., 2017.
50. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2003.
51. Piland, Tiffany E. The Influence and Legacy of Deism in Eighteenth Century America. Florida: Rollins College Hamilton Holt School Master of Liberal Studies Program, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
52. Randall, John H. “Deism”. Encyclopaedia of The Social Sciences. ed. Edwin R. A. Seligman. 5/61-62. New York: The Macmillan Company, 1935.
53. Rowe, William L. “Deism”. Routledge Encyclopedia of Philosophy. thk. Edward Craig. 2/2038-2040. London: Routledge, 1998.
54. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-nihal. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015. Taylan, Necip. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. İstanbul: Şehir Yayınları, 2. Basım., 2000.
55. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer. Şerhu’l-Akāid. thk. Muhammed Adnan Derviş. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 2016.
56. Tindal, Matthew. Christianity As Old as Creation, or the Gospel a Republication of the Religion of Nature. London, 1730.
57. Topaloğlu, Bekir vd. İslam’da İnanç Esasları. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1998.
58. WorldUnionofDeists. “FAQ”. Erişim 28 Aralık 2024. https://www.deism.com/faq
59. Yavuz, Yusuf Şevki. “Nübüvvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/279-285. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
60. Yesuf, Shikur Seid. Matthew Tindal’ın Dini Düşüncesi Üzerine Felsefi Bir İnceleme. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.