Kur’ân'da Fâsık Sözcüğü ve Kavramsallaşması

Öz

Bu çalışmada, Kur’an-ı Kerîm’in anlaşılmasında kavram analizlerinin önemi incelenmekte ve fâsık kelimesinin geçirdiği anlamsal dönüşüm ele alınmaktadır. Sözlükte "çıkmak" anlamına gelen fâsık, “taze hurmanın kabuğundan çıkması” veya “farenin yuvasından çıkması” gibi durumlar için kullanılmıştır. Câhiliye sosyolojisinde ise kabile geleneklerine aykırı davranan ve kabilenin korumasından çıkan, tard edilen kişilere fâsık denilmiştir. Kur’an genelinde fâsık kavramı çoğunlukla itikâdî anlamda; Allah’a itaatten çıkan, vahyi inkâr eden Yahudi, Hristiyan, müşrik ve münafıkları nitelemek için kullanılmıştır. Vücûh ve nezâir eserlerine göre kavram Kur’an’da üç ana anlamda yer alır: Allah’ı ve vahyi inkâr etmek. Şirke düşmek. Günaha girmek yani şirk ve küfür dışındaki sapmalar. Bu çalışmada kavramın günah işleyen mümin için kullanımının, aslında mümine yakışmayan arızî bir sıfatın ona bulaşması şeklinde yorumlanması gerektiği ortaya konulmaya çalışılmaktadır. İslâm ilimlerinde kavramsallaşmanın oluşmasıyla beraber fâsık sözcüğünün günah işleyen müminin sıfatı olarak kullanıldığı görülmüştür. Kavramsallaşan bu sözcük kavram sözlüklerine de yansımıştır. Yeni oluşan anlamın asıl anlamı gölgede bırakacağına ve Kur’an sözcüklerinin nüzûl dönemindeki manalarının kaybolmasına neden olacağına dikkat çekilmektedir. Nüzûl döneminden önce kabilelerinden kovulanları, nüzûl döneminde ise imandan çıkanları ifade eden siyasal bir anlama sahip olan fâsık kavramı, zamanla yeni anlamlar kazanarak yalnızca iman dairesinin içindeki kişileri tanımlayan ahlâkî ve hukûkî bir terime dönüşmüştür. Kavram artık büyük günah işleyen veya açıkça günah işleyen Müslümanları niteleyen bir sıfata dönüşmüştür. Bu değişim, kavramın siyasi, sosyal içeriğinden sıyrılarak aklakî bir statü kazanmasıyla sonuçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur'ân
• Kavram
• Fâsık
• Anlam

The Word “Fâsık” in the Qur’an and Its Conceptualization

Öz

This study examines the importance of conceptual analysis in understanding the Quran and addresses the semantic transformation undergone by the term fasiq. Lexically meaning "to emerge" or "to depart," fasiq was originally used to describe situations such as "a fresh date emerging from its skin" or "a Mouse emerging from its hole." In pre-Islamic (Jāhiliyyah) society, individuals who violated tribal norms, thereby forfeiting tribal protection and facing expulsion from the tribe, were referred to as fāsiq. Throughout the Quran, the concept of fasiq is predominantly used in a theological (itiqadi) sense to characterize Jews, Christians, polytheists (mushrikun), and hypocrites (munafiqun) who deviated from obedience to Allah and rejected the revelation. According to the Works of wujuh and naza'ir (polysemy and homonymy), the concept appears in three main contexts in the Quran: rejecting Allah and the revelation; falling into polytheism (shirk); and committing sinsnamely, deviations other than polytheism and disbelief (kufr). This study seeks to demonstrate that, when applied to a sinning believer, this concept should be interpreted as denoting contamination by an accidental (ʿaraḍī) attribute that does not genuinely constitute part of the believer’s essential natüre. With the institutionalization of conceptualization within Islamic sciences, the term fasiq came to be utilized asan attribute for a sinning believer. This conceptualized term was subsequently reflected in conceptual dictionaries. Attention is drawn to the risk that this newly formed meaning might overshadow the original definition, leading to the loss of the meanings that Quranicwords held during the period of revelation (nuzul). Having a political connotation that referred to those banished from their tribes prior to the period of revelation, and to those who deviatedfrom faith during the period of revelation, the concept of fasiq gained new meanings over time. It eventually transformed into amoral and legal term defining solely those within the sphere of faith (iman). The concept has thus turned into an attribute characterizing Muslims who commit grave sins (kaba'ir) or openly engage in sinful acts. This shift has resulted in the conceptdivesting itself of its political and social content, thereby acquiring a moral status.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur’an
• Conceptualization
• Fāsiq
• Polysemy.

Etik Beyan

Bu çalışmanın tüm aşamalarında etik kurallarına uyduğumu beyan ederim

Teşekkür

Teşekkür ediyorum

Kaynakça

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu’cemü’l-Müfehres li-Elfâzi’l-Kur’ani’l-Kerîm, Beyrut: Dârü’l-Marife, 1430/2009.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. “el-Müsned”. thk. Şuayb el-Arnavût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, II.Basım, 1421/2001.
3. Ali, Cevâd, el-Mufassal fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslâm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü'l-İlm li'l-Melâyin, 1389/1969.
4. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2013.
5. Balkis, İmdat. Kur’an Kavramlarının Anlaşılmasında Câhiliye Dönemini Bilmenin Önemi; Velî Kavramı Örneği, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
6. Bebek, Adil. “Kebîre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/161-163. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
7. Bıyıkoğlu, Yakup. “Kur’an’da İnanç Özellikleri Bağlamında Olumsuz İnsan Karakteri Örneği: Fısk ve Fâsıklık,” Kişilik ve Karakter İnşâsında Dinin Yeri Sempozyumu, Ordu: Ordu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2016.
8. Cevherî, İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-Luga ve Sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Atâr. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1410/1990.

9. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. Tarîfât. thk. Muhammed Basil Uyun es-Sud. Beyrut Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1407/1987.
10. Çağrıcı, Mustaf. Kur’an’ın Geliş Ortamında Ahlâk ve İnsan İlişkileri, Ankara: Kuramer Yayınları, 2007.
11. Çağrıcı, Mustafa. “Mürüvvet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 32/52-55 İstanbul, TDV Yayınları, 2006.
12. Ezherî, Ebû Mansur Muhammed b. Ahmet. Tehzîbu’l-Luga. thk. Muhammed Avd Mir’ab, 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kutubu’l İlmiyye, 1422/2001.
13. Fîrûzâbâdî, Muhammed bin Yakup. el-Kâmûsü’l-Muhît. thk. Muhammed Naim Arkasusî, 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1447/2005.
14. Görmüş, Adem. Te’vîlâtü’l-Kur’ân’da Fısk Kavramı, Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
15. Halîl b. Ahmed, el Ferâhîdî. Kitâbü’l-Ayn, 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübü’l-İlmiyye, 1444/2003.
16. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Allah- İnsan, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2009.
17. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîrü’l-Kur’ani’l-Azîm Musneden an Rasûlillâhi ve’s-Sahâbeti ve’t-Tâbi’în, 10 Cilt. Mekke: Mektebetû’l Nezzâr el-Bâzi, 1418/1997.
18. İbn. Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik. es-Sîretü’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ, vd. 4 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Baskı, 1375/1955.
19. İbn Hüzeyl, Ebü’l- Hasân Alî b. Abdurrahmân b. Hüzeyl Ferâzî. Aynü’l-Edeb ve’s-Siyâse ve Zeynü’l-Haseb ve’r-Riyâse, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406/1985.
20. İbn İshâk, Ebû Abdullah Muhammed b. İshâk b. Yesâr. Sîretu İbn İshâk. nşr. Muhammed Hamidullâh, Konya: el-Vakf li’l Hıdâmati’l Hayriy, 1402/1981.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’ani’l-Azîm, 8 Cilt. Kahire: Mektebetu Dâru’t-Turâs, 1402/1980.
22. İbn Kesîr, Ebü’l –Fidâ İsmâil b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye, 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1410/1990.
23. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mukerrem. Lisanü’l-Arab, 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Sadr, 1414/1994.
24. İbnü'l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü'l-A'yuni'n-Nevâzir fî İlmi’l-Vücûh ve’n-Nezâir, Beyrut: Müessesetü'r Risâle Nâşirûn, 1407/1987.
25. İsfahânî, Râgıb Ebü’l-Kasım Hüseyin bin Muhammed bin el-Mufaddal. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’an, Beyrut: Dâru’l-Marife, 1412/1992.
26. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsîri, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
27. Kaygusuz, Sebahattin. “Din Eğitimi Açısından Kur’an’a Göre Fâsık Kavramı”, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
28. Kurtubî, Abdullah b. Ahmet b. Ebû Bekr. el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’an. thk. Abdullâh b. Abdü’l Muhsîn et-Türkî. 20 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r- Risale, 1384/1964.
29. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t-Tevhîd, Beyrut: Darü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1391/1971.
30. Mâtürîdî Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Te'vîlâtü'l-Kur’an. thk, Ahmet Vanlıoğlu, İstanbul: Dâr Mîzan, 1426/2005.
31. Mâverdî, Ebü’l- Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. En-Nüket ve’l-Uyûn, 6 Cilt. Betrut: Darü’l-Kutübü’l-İlmiyye, ts.
32. Mertoğlu, M. Suat. “el-Vücûh ve Nezâir” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/141-143. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
33. Mukâtil, b. Süleyman Ebü’l-Hasan. Tefsîrü’l-Mukâtil b. Süleyman, 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü-t Târîhi’l-Arab, 1423/2002.
34. Öge, Sinan. İslâm Düşüncesinde “Fısk” Kavramı, Erzurum: Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
35. Özdemir, Metin. “Anlam Kaymasına Uğrayan Kur’anî Bir Kavram: Fâsık,” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2 (Aralık 1998) 499-519.
36. Rızâ, Muhammed Reşîd. Tefsîrü’l-Menâr, 12 Cilt. Kahire: Darü’l-Menâr, 1366/1947.
37. Sâbûnî, Nûreddin. el-Bidâye fî Usûli’d-Dîn, Mekke: Dârü’l-Meârif, 1389/1969.
38. Sav, Bahattin. “Anlam Değişmeleri Üzerine Artzamanlı Bir İnceleme,” Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. 22/1 (Mart 2003)
39. Sicistânî, Ebû Bekr Muhammed b. Azîz. Garîbü'l-Kur’an. thk. Ahmed Abdülkadir Salahiye, Dımeşk: Dâru Tallas, 1413/1993.
40. Taberî, Muhammed b. Cerîr, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’an, 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
41. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Şerhu’l-Akâid, Beyrut: Dârü’l-İhyâi’t-Turasi’l-Arabî, 1435/2014.
42. Vardar, Berke. Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1982.
43. Yavuz, Yusuf Şevki. “Fâsık”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 12/202-205. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
44. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili, 10 Cilt. İstanbul: Eser Kitabevi, 1979.
45. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ömer b. Ahmed. Keşşâf an Hakâik’i Gavâmid'i-t Tenzîl, 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’ü’l-Arabiye, ts.