Türkiye’de fıstıkçamı (Pinus pinea L.) yetiştiriciliği: potansiyel, sorunlar ve sürdürülebilir yaklaşımlar

Öz

Türkiye, Akdeniz iklim kuşağında yer alması ve uygun ekolojik koşulları sayesinde fıstıkçamı (Pinus pinea L.) yetiştiriciliği açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Ülkemiz geçmişte dünya çam fıstığı üretiminde üst sıralarda yer alırken, son yıllarda zararlı popülasyonlarındaki artış, iklimsel dengesizlikler ve verim düşüklüğü nedeniyle üretim hacminde belirgin gerilemeler yaşanmaktadır. Bu çalışmada, Türkiye’de fıstıkçamı yetiştiriciliğinin mevcut durumu, potansiyeli, karşılaşılan sorunlar ve sürdürülebilir üretim olanakları silvikültürel ve ekolojik açıdan değerlendirilmiştir. Orman Genel Müdürlüğü (OGM), TÜİK ve çeşitli akademik kaynaklardan elde edilen veriler doğrultusunda fıstıkçamı alanlarının dağılımı, üretim miktarları, ekolojik istekleri ve yetiştiricilik teknikleri incelenmiştir. Ayrıca literatür taraması yoluyla verim düşüşlerinin nedenleri, zararlı etkileri, iklimsel stres faktörleri, budama ve hasat uygulamaları, kooperatifçilik yapısı ve pazarlama süreçleri analiz edilmiştir. Bulgular, Türkiye’de fıstıkçamı üretiminde yaşlanmış meşcereler, Thaumetopea pityocampa ve Leptoglossus occidentalis gibi zararlılar, düzensiz yağış rejimleri, hatalı silvikültürel uygulamalar ve erken hasat nedeniyle belirgin verim kayıpları görüldüğünü ortaya koymaktadır. Bunun yanında genetik varyasyonun sınırlı olması, uygun tohum kaynaklarına erişimin kısıtlılığı ve modern üretim tekniklerinin yeterince yaygınlaşmaması üretim verimliliğini olumsuz etkilemektedir. Sonuç olarak, fıstıkçamı yetiştiriciliğinin sürdürülebilir biçimde geliştirilmesi için aşılı fidan üretiminin yaygınlaştırılması, genetik ıslah programlarının uygulanması, entegre zararlı yönetimi stratejilerinin oluşturulması, mekanizasyonun artırılması ve üretici kooperatiflerinin güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu önlemlerin hem ekonomik verimliliği artırarak hem de ekolojik dengeyi koruyarak fıstıkçamı sektörünün uzun vadeli sürdürülebilirliğini güvence altına alacağı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fıstıkçamı
• Çam Fıstığı
• Tarım Ormancılığı

Stone Pine (Pinus pinea L.) cultivation in Turkey: potential, problems and sustainability approaches

Öz

Turkey has significant potential for stone pine (Pinus pinea L.) cultivation due to its location within the Mediterranean climate zone and the presence of suitable ecological conditions. Although the country previously ranked among the leading producers of pine nuts worldwide, a noticeable decline in production has occurred in recent years as a result of increasing pest populations, climatic instabilities, and reduced yields. This study evaluates current the status, potential, challenges, and sustainable production opportunities of stone pine cultivation in Turkey from silvicultural and ecological perspectives. Using data obtained from the General Directorate of Forestry (OGM), the Turkish Statistical Institute (TÜİK), and various academic sources, the distribution of stone pine stands, production quantities, ecological requirements, and cultivation techniques were examined. In addition, through an extensive literature review, the underlying causes of yield decline, pest damage, climatic stress factors, pruning and harvesting practices, cooperative structures, and marketing processes were analyzed. Findings indicate that significant yield losses in Turkey’s stone pine production are primarily associated with aging stands, pests such as Thaumetopea pityocampa and Leptoglossus occidentalis, irregular precipitation patterns, improper silvicultural practices, and premature harvesting. Furthermore, limited genetic variation, restricted access to suitable seed sources, and the insufficient adoption of modern production techniques negatively affect production efficiency. In conclusion, the sustainable development of stone pine cultivation in Turkey requires the widespread use of grafted seedlings, the implementation of genetic improvement programs, the establishment of integrated pest management strategies, the enhancement of mechanization, and the strengthening of producer cooperatives. These measures are expected to ensure the long-term sustainability of the stone pine sector by improving economic efficiency while maintaining ecological balance.

Anahtar Kelimeler

• Pinus Pinea
• Pine Nuts
• Agroforestry

Kaynakça

1. Akyol, A., Efe, R., & Soykan, A. (2020). Investigation and evaluation of stone pine (Pinus pinea L.) forests in Turkey. Cerne, 26(4), e-2020.
2. Anonim. (2023). Orman Genel Müdürlüğü Çamfıstığı Raporu. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Yayınları.
3. Atalay, İ. (2002). Türkiye ormanlarının ekolojik özellikleri ve coğrafi yayılışları. T.C. Orman Bakanlığı Yayınları.
4. Atalar, M. N., & Türkan, F. (2018). Identification of chemical components from the rhizomes of Acorus calamus L. with gas chromatography-tandem mass spectrometry (GC-MS/MS). Journal of the Institute of Science and Technology, 8(4), 181–187.
5. Batur, M. (2015). Kozak yöresi fıstıkçamı ormanlarında verim düşüklüğü üzerine araştırmalar. Ormancılık Araştırma Dergisi, 1(2), 29–34.
6. Boydak, M. (2004). Çamfıstığı (Pinus pinea L.)’nın silvikültürel özellikleri ve doğal yayılış alanlarının korunması. Orman ve Av, 3(5), 45–52.
7. Buğday, S. E., Okan, T., Köse, C., & Özden, S. (2024). Kozak yöresinde fıstıkçamı (Pinus pinea L.) geleneksel kozalak hasadı ve kozalak indiricilerin profili. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 26(1), 72–85. https://doi.org/10.24011/barofd.1382679
8. Calama, R., Gordo, J., Madrigal, G., & Montero, G. (2008). Influence of initial stand density and thinning on cone production in stone pine (Pinus pinea L.) stands in south-western Spain. Forest Ecology and Management, 255(3–4), 1044–1052.

9. Calama, R., Madrigal, G., Gordo, J., Mutke, S., & Montero, G. (2017). Climate change impacts on Pinus pinea L. silvicultural system for cone production. Forests, 8(3), 71.
10. Carus, S., & Avcı, M. (2005). Türkiye’deki fıstıkçamı meşcerelerinin silvikültürel özellikleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 1, 23–31.
11. Cebeci, H. H., & Kaya, Z. (2007). Çam kese böceği biyolojisi ve mücadele yöntemleri. Orman ve Av, 6(2), 18–25.
12. Çelik, M., & Yılmaz, A. (2020). Fıstıkçamı bodur çeşitlerinin geliştirilmesi ve yetiştirme teknikleri. Orman ve Ağaç Dergisi, 45(2), 123–135.
13. Demir, E., & Kara, S. (2021). Aşı ile fıstıkçamı fidan üretimi ve avantajları. Türkiye Ormancılık Araştırmaları Dergisi, 12(1), 45–56.
14. Demirci, M., & Toros, S. (2017). Çam kozalak emici böcek (Leptoglossus occidentalis Heidemann)’in Türkiye’deki yayılışı ve fıstıkçamı (Pinus pinea L.) üzerindeki etkileri. Orman ve Av Dergisi, 12(2), 45–52.
15. Fetoglu, O., & Ekmekçi, Y. (2005). Morphological, physiological and biochemical responses to drought stress of stone pine (Pinus pinea L.) seedlings. Acta Physiologiae Plantarum, 27(4), 443–450.
16. Genç, M. (2005). Türkiye’de fıstıkçamı (Pinus pinea L.) ve kozalak verimliliği. Orman Mühendisliği Dergisi, 42(1), 17–23.
17. Genç, M., & Bilir, N. (2017). Fıstıkçamı (Pinus pinea L.)’nın Türkiye’deki yayılışı, önemi ve ıslahı. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 17(2), 281–289.
18. Gordo, J., Mutke, S., & Calama, R. (2015). Modelling the influence of environmental and management variables on stone pine (Pinus pinea L.) cone production. Annals of Forest Science, 72(7), 941–953.
19. Gültekin, H. C., & Aydın, H. (2020). Fıstıkçamında verimliliği etkileyen faktörler: Bergama Kozak yöresi örneği. Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi, 6(2), 34–41.
20. Gür, M. (2014). Fıstıkçamı (Pinus pinea L.) fidanlarının kuraklık stresine morfolojik ve fizyolojik tepkileri [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Karakaş, B., & Öztürk, C. (2021). Türkiye’de fıstıkçamı yetiştiriciliğinde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri. Journal of Forestry Faculty, 21(1), 58–66.
21. Karakaş, F., & Öztürk, B. (2021). Fıstıkçamı üretiminde verimi etkileyen biyolojik ve çevresel faktörler. Türkiye Orman Araştırmaları Dergisi, 10(1), 33–44.
22. Kaya, M., & Demirtaş, R. (2020). Fıstıkçamı (Pinus pinea L.)’nda çiçeklenme ve tozlanma verimi üzerine çevresel etkiler. Orman ve Doğa Dergisi, 25(3), 145–157.
23. Köse, C., Okan, T., Buğday, S. E., & Özden, S. (2024). Kozak yöresi çam fıstığı işleme tesislerinin mevcut durumu. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 26(1), 86–99. https://doi.org/10.24011/barofd.1382225
24. Kurt, H., & Tekintaş, F. E. (2020). Anatomical and histological investigation of the graft-union and cut-rooting of stone pine (Pinus pinea L.). Euroasia Journal of Mathematics, Engineering, Natural & Medical Sciences, 7(13), 135–148. https://doi.org/10.38065/euroasiaorg.422
25. Kurt, L., & Aydın, M. (2016). Türkiye’de orman ürünleri kooperatiflerinin faaliyet alanları ve sorunları. Kırsal Kalkınma ve Araştırmalar Dergisi, 9(1), 25–38.
26. Küçüker, D. M., & Başkent, E. Z. (2017). State of stone pine (Pinus pinea) forests in Turkey and their management. Options Méditerranéennes, A, 122, 111–117.
27. Mut, H., & Pala, M. (2019). Fıstıkçamı üretiminde zararlıların verim üzerindeki etkisi. Ege Tarım Bilimleri Dergisi, 56(1), 81–89.
28. Mut, H., Pala, M., & Kılıç, M. (2019). Tarım ormancılığı sistemlerinde fıstıkçamının rolü ve ekonomik katkısı. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 34(2), 85–91.
29. Mut, Z., Pala, M., & Kılıç, A. (2019). Türkiye’de fıstıkçamı üretim ve pazarlama sorunları. Orman Fakültesi Dergisi, 69(1), 45–54.
30. Mutke, S., Calama, R., & Montero, G. (2007). Silvicultural and economic aspects of stone pine (Pinus pinea L.) in Mediterranean forestry. FAO–CIHEAM Seminar on Mediterranean Stone Pine and Nuts.
31. Mutke, S., Gordo, J., & Montero, G. (2005). The stone pine (Pinus pinea L.): Ecology, silviculture and cone production. Investigación Agraria: Sistemas y Recursos Forestales, 14(1), 3–13.
32. Orman Genel Müdürlüğü. (2020). Tohum meşcereleri ve gen kaynakları rehberi. OGM Yayınları.
33. Orman Genel Müdürlüğü. (2022). Türkiye orman varlığı raporu. OGM Yayınları.
34. Öztürk, B. (2020). Leptoglossus occidentalis Heidemann (Hemiptera: Coreidae) zararlısının Türkiye ormanlarında yayılışı ve mücadele yöntemleri. Türkiye Ormancılık Araştırmaları Dergisi, 15(1), 90–98.
35. Öztürk, F. (2019). Akdeniz Bölgesi’nde fıstıkçamı fidanlıklarında modern üretim teknikleri. Tarım Bilimleri Dergisi, 34(4), 210–222.
36. Sarıtaş, E., & Türker, M. F. (2021). Çam fıstığı pazarlamasında dağıtım kanallarının ve gelir dağılımının belirlenmesi (Bergama–Kozak örneği). AÇÜ Orman Fakültesi Dergisi, 22(1), 52–59.
37. Tüfekçioğlu, A., & Tüfekçioğlu, M. (2018). Kuraklık ve orman ekosistem dinamikleri etkileşimi. Turkish Journal of Forestry, 19(2), 85–97.
38. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2013–2023). Bitkisel üretim istatistikleri. Erişim adresi: https://data.tuik.gov.tr (Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025)
39. Uluar, Ş., & Ayberk, H. (2013). Çam kese böceği (Thaumetopea pityocampa Denis & Schiffermüller)’nin biyolojisi ve biyolojik mücadelesi. Orman Mühendisliği Dergisi, 50(1), 25–32.
40. Yazıcı, K., & Gavgar, E. (2020). Türkiye’nin çam fıstığı ihracatı üzerine bir araştırma. Forestist, 38(4).
41. Yıldız, T., & Ercan, N. (2018). Pinus pinea L. türünde çiçeklenme fenolojisi ve kozalak oluşum süreçleri. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 33(2), 89–98.