Koçarlı ve Çevresinin XI.-XV. Yüzyıllar Arası Tarihî Coğrafyası

Öz

Bu çalışma, Aydın iline bağlı Koçarlı ilçesi ve çevresinin XI.-XV. yüzyıllar arasındaki tarihî coğrafyasını, tarih ve coğrafya disiplinlerini birleştiren disiplinler arası bir yöntemle ele almaktadır. Coğrafyanın insan yaşamı üzerindeki belirleyici rolünden hareketle, Büyük Menderes Havzası’nın fiziki yapısının yerleşim modellerini ve ekonomik faaliyetleri nasıl şekillendirdiği incelenmiştir. Antik dönemde Karia bölgesi sınırlarında ve Bizans idaresinde olan saha, XI. yüzyıldan itibaren Türk akınlarına uğramış ve Menteşe Beyliği döneminde tamamen Türk hâkimiyetine girmiştir. Bölgenin bilinen ilk idari merkezi olan Sobuca ve Dedeköy, Türkmen nüfusunun yoğunlaştığı ve ilk mimari eserlerin verildiği yerleşimler olarak Koçarlı’dan önce tarih sahnesine çıkmıştır. Ekonomik açıdan, Milet (Balat) Limanı’nın varlığı bölgeyi hayvansal ürün ve tahıl ihracatı yoluyla uluslararası ticarete entegre etmiş; ancak Menderes’in getirdiği alüvyonlarla limanın dolması ticari güzergâhları değiştirerek bölgenin kaderini etkilemiştir. Çalışma, dağlık alanlarda hayvancılık, ovalarda ise tarım eksenli gelişen sosyo-ekonomik yapıyı ve Menteşe Beyliği altındaki demografik dönüşümü analiz ederek literatürdeki yerel tarih eksikliğini gidermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tarihî Coğrafya
• Büyük Menderes Nehri
• Koçarlı
• Sobuca
• Dedeköy
• Milet

Historical Geography of Koçarlı and Its Environs Between the 11th and 15th Centuries

Öz

This study examines the historical geography of the Koçarlı district and its environs in Aydın province between the 11th and 15th centuries, employing an interdisciplinary approach that integrates the disciplines of history and geography. Based on the determinative role of geography in human life, the study investigates how the physical structure of the Büyük Menderes Basin shaped settlement patterns and economic activities. Situated within the borders of the ancient Caria region and under Byzantine administration, the area was subjected to Turkish raids starting from the 11th century and came fully under Turkish rule during the Menteşe Principality period. Sobuca and Dedeköy, the region’s first known administrative centers, emerged on the historical stage prior to Koçarlı as settlements where the Turkmen population was concentrated and the earliest architectural works were produced. Economically, the presence of the Miletus (Balat) Port integrated the region into international trade through the export of animal products and grain; however, the silting of the port by alluvium carried by the Menderes River altered trade routes and significantly impacted the region’s destiny. By analyzing the socio-economic structure—based on animal husbandry in mountainous areas and agriculture in the plains—and the demographic transformation under the Menteşe Principality, this study aims to address the gap in local history literature.

Anahtar Kelimeler

• Historical Geography
• Great Menderes River
• Koçarlı
• Sobuca
• Dedeköy
• Miletus

Kaynakça

1. Akdeniz, Engin. “Büyük Menderes Havzasında Prehistorik Yerleşim Dokusu.” Belleten 66, sy. 245 (2002): 1–34.
2. Adak, Mutlu. Çaka Bey ve Emirliği: Coğrafî İmkânlar ve Siyasî Hayatın Dinamik Unsurları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2022.
3. Adak, Mutlu. “Güçlü Bir İşbirliğinden Yeni Bir Disipline: Tarihî Coğrafya.” Geçmişten Günümüze Tarih Araştırmaları, ed. Mutlu Adak, 329–350. Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.
4. Ali Tevfik. Osmanlı Memleketleri Coğrafyası. Haz. Ramazan Özey ve Ali Osman Kocalar. İstanbul: Aktif Yayınevi, 2022.
5. Anna Komnena. Alexiad (Malazgirt’in Sonrası). Çev. Bilge Umar. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1996.
6. Arel, Ayda. “Menteşe Beyliği Devrinde Peçin Şehri.” Anadolu Sanatı Araştırmaları I, ayrı basım, 1969.
7. Ayönü, Yusuf. Katalanların Anadolu ve Trakya’daki Faaliyetleri (1302–1311). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları, 2022.
8. Balducci Pegolotti, Francesco. La Pratica Della Mercatura. Ed. Allan Evans. Cambridge: The Mediaeval Academy of America, 1936.

9. Braudel, Fernand. Uygarlıkların Grameri. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 2006.
10. Çelik, Bülent ve Tanju Demir. “Aydınoğulları ve Osmanlı Klasik Döneminde Aydın.” Tarihsel Süreçte Aydın, ed. Günver Güneş, 147–158. Aydın: Aydın Belediyesi Yayını, 2012.
11. Demiralp, Yekta ve Şakir Çakmak. “Balat İlyas Bey Külliyesi.” Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, ed. Altan Çilingiroğlu, Zeynep Mercangöz ve Gürcan Polat, 350–370. İzmir: Ege Üniversitesi Yayını, 2012.
12. Deuilli Odo. II. Haçlı Seferi (VII. Louis’in Doğuya Seyahati). Çev. Caner Togaç. İstanbul: Kronik Yayıncılık, 2021.
13. Doğan, Alican. “Ksenophon’un Kyrou Paideia ve Anabasis’inde Askerî Eğitim, Strateji ve Taktik.” XIX. Türk Tarih Kongresi: Kongreye Sunulan Bildiriler, c. 1, ed. Abdullah Kaymak vd., 167–186. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
14. Duran, Remzi. “Menteşeoğulları Beyliği Mimarisi.” Türkler Ansiklopedisi 8:133–142. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
15. Duran, Remzi. “Orta Çağ Türk Mimarisinin Önemli Bir Eseri: Eski Çine- Ahmed Gazi Camii.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10 (2003): 493–505.
16. Durukan, Aynur. “İlyas Bey Külliyesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi 22:164–166. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
17. Durukan, Aynur. “Menteşe Beyliği Zamanında Balat (Antik Miletus / Palatia).” Beylikler Dönemi Kültür ve Sanat, ed. H. Banu Konyar ve N. Yavuzoğlu-Atasoy, 83–134. İstanbul: Sanat Tarihi Derneği Yayınları, 2014.
18. Ebü’l Fida. Ebü’l-Fida Coğrafyası (Takvimü’l-Büldan). Çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017.
19. Emecen, Feridun. “Aydın.” TDV İslâm Ansiklopedisi 4:235–237. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
20. Emecen, Feridun. “İlyas Bey (ö. 1421).” TDV İslâm Ansiklopedisi 22:162–163. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
21. Eröz, Mehmet. “Sosyolojik Yönden Türk Yer Adları.” Türk Yer Adları Sempozyumu Bildirileri (11–13 Eylül 1984), 43–53. Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1984.
22. Francesco Balducci Pegolotti. La Pratica Della Mercatura. Ed. Allan Evans. Cambridge: Mediaeval Academy of America, 1936.
23. Georges Pachymeres. Bizanslı Gözüyle Türkler. Çev. İlcan Bihter Barlas. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2009.
24. Göney, Süha. “Aydın’ın Tarihi Coğrafyasında Üç Önemli Dönüm Noktası.” Tarihsel Süreçte Aydın, ed. Günver Güneş, 33–43. Aydın: Aydın Belediyesi Yayını, 2012.
25. Göney, Süha. Büyük Menderes Bölgesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1975.
26. Greaves, Alan M. Miletos: Bir Tarih. Çev. Hüseyin Çınar Öztürk. İstanbul: Homer Kitabevi, 2003.
27. Gülbetekin, Murat. Mekânın Hafızası Yer Adları. Ankara: Hitabevi Yayınları, 2017.
28. Günal, Zerrin. Uc Savaşçıları 2. Kitap (Anadolu Beyleri ve Emirleri). İstanbul: Urzeni Yayınları, 2025.
29. Güneş, Cüneyt. “On Birinci Yüzyılda Bir Keşişin İzinden: Patmoslu Christodoulos ve Türkler.” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 6, sy. 1 (2023): 427–446.
30. Güneş, Cüneyt. Bizans Anadolusu’nda Askerî ve İdarî Bir Sistem: Thema Sistemi (VII. Yüzyıldan XI. Yüzyıla Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2021.
31. Güneş, Cüneyt. “Bizans Kurşun Mühürleri’nde Artabasdos ve İsyanı (741).” Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi 6, sy. 14: 624–643.
32. Güneş, Cüneyt. Bizans İmparatorluğu Kurumları ve Unvanları (IX. ve XI. Yüzyıllar). İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
33. Herda, Alexander. “Dağlık Amyzon’daki Zeus Akraios ve Thea Akre Tapınağı.” Karialılar: Denizcilerden Kent Kuruculara, ed. Olivier C. Henry ve Ayşe Belgin-Henry, 156–171. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
34. İbn Haldun. Mukaddime. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
35. Ioannes Zonaras. Tarihlerin Özeti (XVII–XVIII. Kitaplar). Çev. Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
36. İoannis Kalfaoğlu. Küçük Asya Kıtasının Tarihi Coğrafyası. İstanbul: Albatros Yayıncılık, 2013.
37. Kayacan, Bircan. “18. ve 19. Yüzyıl Aydın Sufileri ve Sufilerin Mezar Taşları.” Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, 2019.
38. Kaymak, Suat. Türkiye Selçukluları ve Erken Beylikler Epigrafisine Giriş (1065–1350). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2013.
39. Kazancı, N., Gürbüz, A. ve Boyraz, S. “Büyük Menderes Nehri’nin Jeolojisi ve Evrimi.” Türkiye Jeoloji Bülteni 54, sy. 1–2 (2011): 31–43.
40. Kısa, Leman. Aydın Tarihi ve Coğrafyası. Aydın: Coşkun Matbaası, 1960.
41. Koca, Salim. Anadolu Türk Beylikleri Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2013.
42. Kültür Bakanlığı İzmir II Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Kararı, 8.10.1997.
43. Kaegi, Walter E. Byzantine Military Unrest 471–843. Amsterdam: Hakkert, 1981.
44. Kaldellis, Anthony. Bizans Cumhuriyeti: Yeni Roma’da Halk ve İktidar. Çev. Bahattin Bayram. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2025.
45. Ksenophon. Kyros’un Eğitimi. Çev. Furkan Akderin. İstanbul: Alfa Yayınları, 2007.
46. Lemerle, Paul. “Thomas le Slave.” Travaux et Mémoires 1 (1965): 255–297.
47. MacDowell, D. M. “Stratēgoi.” The Oxford Classical Dictionary, ed. Simon Hornblower ve Antony Spawforth, 1447. Oxford: Oxford University Press, 2003.
48. Merçil, Erdoğan. “Menteşeoğulları.” TDV İslâm Ansiklopedisi 29:152–153. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
49. Memiş, Ekrem. Tarihi Coğrafyaya Giriş. Bursa: Ekin Yayıncılık, 2016.
50. Meynardus, Otto F. A. “Balat (Ortaçağ’da Miletos) Kentinin Ekonomik Canlılığı.” Çev. Şadan Karadeniz, Belleten 37, sy. 147 (1973): 297–304.
51. Niewöhner, Philipp. “The Byzantine Settlement History of Miletus and Its Hinterland.” Archäologischer Anzeiger 2016/2: 225–290.
52. Özkaya, Yücel ve Ali Akyıldız. “Muhassıl.” TDV İslâm Ansiklopedisi 31:18–20. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
53. Sarıbey Haykıran, Aysun ve Mehmet Başaran. “Modernleşme Sürecinde Aydın’da Yönetim Olgusu.” Tarihsel Süreçte Aydın, ed. Günver Güneş, 169–176. Aydın: Aydın Belediyesi Yayını, 2012.
54. Sevin, Veli. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
55. Strabon. Geographika: Kitap XII–XIII–XIV. Çev. Adnan Pekman. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2012.
56. Şemseddin Samî. Kamus-ı Türkî. Haz. Paşa Yavuzarslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
57. Şihabeddin el-Ömerî. Mesâliku’l Ebsâr. Çev. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2014.
58. Thomson, George. Tarihöncesi Ege. Çev. Celal Üster. İstanbul: Homer Kitabevi, 2007.
59. Thonemann, Peter. The Maeander Valley: A Historical Geography from Antiquity to Byzantium. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
60. Tokgöz, Mehmet Nuri. “Maiandros (Büyük Menderes) Jeopolitiği ve Jeostratejisi.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2011.
61. Umar, Bilge. Türkiye’deki Tarihsel Yer Adları. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1993.
62. Wittek, Paul. Menteşe Beyliği. Çev. O. Ş. Gökyay. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
63. Whittow, M. “Social and Political Structures in the Maeander Region.” Doctoral dissertation, University of Oxford, 1987.
64. Yılmaz, Anıl ve Cahit Telci. “Türk Kültür Terminolojisinde Göç Kavramı Üzerine.” Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 7, sy. 2 (2010): 14–33.
65. Zachariadou, Elizabeth A. Trade and Crusade: Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydın (1300–1415). Venice: Library of the Hellenic Institute of Byzantine and Post-Byzantine Studies, 1983.