Trablus’un Memlûkler Tarafından Fethi (1289): Siyasî, Askerî ve Psikolojik Boyutlarıyla Bir İnceleme

Öz

Trablus, Doğu Akdeniz’de Haçlı hâkimiyetinin en önemli merkezlerinden biri olarak 1109 yılından itibaren yaklaşık iki asır boyunca Frank kontrolünde kalmıştır. Memlûk Sultanı el-Melik el-Mansûr Kalavun’un (1279-1290) 1289 yılında gerçekleştirdiği fetih, bu hâkimiyetin sona ermesinde belirleyici bir rol oynamış ve Akkâ’nın düşüşüne giden süreci hızlandırmıştır. Trablus’un fethi, Baybars döneminde başlatılan sistematik baskı, abluka ve yıpratma politikalarının Kalavun devrinde nihai sonuca ulaştığı askerî ve siyasî bir kırılma noktasıdır. Sultan Baybars’ın (1260-1277) Trablus üzerindeki askerî baskıları kontluğun idarî ve savunma kapasitesini zayıflatmış; Kalavun döneminde ise Moğol-Haçlı ittifakının çözülmesi, Merkab ve Lazkiye gibi güç merkezlerinin ele geçirilmesiyle şehir bölgesel olarak tecrit edilmiştir. Kont VII. Bohemund’un (1275-1287) vârissiz ölümü sonrasında ortaya çıkan otorite boşluğu, Cenova ve Venedik arasındaki rekabet ve Trablus’ta kurulan komün yönetimi, savunmayı doğrudan zayıflatan askerî eksikliklerden ziyade, karar alma ve güven mekanizmalarında derin bir çözülmeye yol açmıştır. 1289’da gerçekleştirilen kuşatma sırasında Memlûk ordusu yoğun mancınık bombardımanı, lağım faaliyetleri ve sürekli baskı yoluyla kısa sürede savunmayı çökertmiş; Frank kuvvetlerinin deniz desteğine rağmen şehir ele geçirilmiştir. Trablus’un düşmesiyle birlikte Doğu Akdeniz’deki Haçlı savunma sistemi çözülmüş ve Frank devletleri Memlûklerle barış yapmaya mecbur kalmıştır. Bu çalışma, Trablus’un fethini askerî güç kullanımının ötesinde, siyasî parçalanma ve psikolojik yıpranmanın kuşatma sürecindeki belirleyici rolü üzerinden ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Trablus
• Memlûkler
• Kalavun
• Haçlılar
• Franklar

The Conquest of Tripoli by the Mamluks (1289): An Analysis of Its Political, Military, and Psychological Dimensions

Öz

Tripoli remained under Frankish control for nearly two centuries from 1109 onward as one of the most important centers of Crusader dominance in the Eastern Mediterranean. The conquest carried out in 1289 by the Mamluk sultan al-Malik al-Mansur Qalawun (1279-1290) played a decisive role in bringing this dominance to an end and accelerated the process leading to the fall of Acre. The conquest of Tripoli represents a military and political turning point at which the systematic policies of pressure, blockade, and attrition initiated during the reign of Baybars reached their final outcome under Qaalawun. The military pressure exerted by Sultan Baybars (1260-1277) weakened the county’s administrative and defensive capacity; during Qalawun’s reign, the dissolution of the Mongol–Crusader alliance and the capture of key power centers such as Margat and Latakia led to the regional isolation of the city. Following the death of Count Bohemond VII (1275-1287) without an heir, the resulting power vacuum, the rivalry between Genoa and Venice, and the establishment of a communal government in Tripoli produced not so much direct military deficiencies as a profound breakdown in decision-making and trust mechanisms. During the siege of 1289, the Mamluk army swiftly collapsed the city’s defenses through intensive mangonel bombardment, mining operations, and constant pressure, capturing the city despite Frankish naval support. With the fall of Tripoli, the Crusader defensive system in the Eastern Mediterranean disintegrated, and the Frankish states were compelled to make peace with the Mamluks. This study approaches the conquest of Tripoli beyond the use of military force, emphasizing the decisive role of political fragmentation and psychological attrition in shaping the course of the siege.

Anahtar Kelimeler

• Tripoli
• Mamluks
• Qalawun
• Crusaders
• Franks

Kaynakça

1. Altan, Ebru. “Templier ve Hospitalier Şövalye Tarikatlarının Kuruluşu.” Belleten 66, sy. 245 (Nisan 2002): 87-94.
2. Annales de Terre Sainte, 1095-1291. ed. Reinhold Röhricht ve Gaston Raynaud. Paris: Librairie Ernest Leroux, 1884.
3. Annales de Waverleia. Annales Monastici. ed. Henry Richards Luard. C. 2. London: Longman, Green, Longman, Roberts, & Green, 1865.
4. Asbridge, Thomas. Haçlı Seferleri. çev. Ekin Duru. İstanbul: Say Yayınları, 2014.
5. Âşûr, Saîd Abdülfettâh. Edvâ Cedîde ale’l-Hurûbi’s-Salibiyye. Kahire: yy. 1964.
6. Barber, Malcolm ve Bate, Keith. Letters from the East: Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th-13th Centuries. New York: Palgrave Macmillan, 2016.
7. Barber, Malcolm. Haçlı Devletleri Tarihi. çev. Doğan Mert Demir. İstanbul: Kronik Kitap, 2021.
8. Barber, Malcolm. Yeni Şövalyelik: Tapınak Şövalyeleri Tarihi. Türkçe çev. Berna Ülner. İstanbul: Kronik Kitap, 2006.

9. Baybars el-Mansûrî, Rükneddin ed-Devâdâr. et-Tuhfetü'l-mülükiyye fid-devleti't-Türkiyye. thk. Abdülhamid Salih Hamdan. Beyrut, yy. 1987.
10. Baybars el-Mansûrî, Rükneddin ed-Devâdâr. Zübdetü’l-Fikre fî Târîḫi’l-Hicre. thk. Donald S. Richards. Beyrut, yy. 1998.
11. Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed. ‘İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. thk. Muhammed Muhammed Emîn. C. 2. Kahire: Dâr İhyâʾü’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2010.
12. Birzâlî, Ebû Muhammed Alemüddîn. el-Muktefâ: Târîhu’l-Birzâlî. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. Beyrut: Mektebetü'l-Asriyye, 2006.
13. Buhl, F. ve Bosworth, C. E. “Ṭarāblus al-S̲h̲ām.” Encyclopaedia of Islam. 2nd. 10: 214-215. Leiden: Brill Publisher, 2000.
14. Bustron, Florio. Chronique de l'Île de Chypre. Neşr. René de Mas Latrie. Paris: Imprimerie Nationale, 1886. Buzpınar, Ş. Tufan. “Lazkiye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 27: 117-118. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
15. Cezerî, Muhammed bin İbrâhim. el-Muhtâr min Târîhi’l-Cezerî (Havâdisü’z-zamân ve enbâʾühû ve vefeyâtü’l-ekâbir ve’l-aʿyân min ebnâʾihî). thk. Haduyr Abbâs Muhammed Halife el-Munşedâvi. Beyrut: Dârü’l‑Kutûbi’l‑İlmiyye, 1988.
16. Chronicle of Amadi. İngilizce çev. Nicholas Coureas ve Peter Edbury. Nicosia: Cyprus Research Centre, 2015.
17. Claster, Jill N. Sacred Violence: the European Crusades to the Middle East, 1095-1396. Toronto: University of Toronto, 2009.
18. Cobb, Paul M. Müslümanların Gözüyle Haçlı Seferleri. çev. Ekin Duru. İstanbul: Say Yayınları, 2018. Condé, Bruce. See Lebanon. Beyrut: Harb Bijjani Press, 1960.
19. Condé, Bruce. Tripoli of Lebanon. Beyrut: al-Bayan Press, 1961.
20. Crowley, Roger. Lanetli Kule: Akka Kuşatması ve Haçlı Çağının Sonu. İstanbul: Kronik Kitap, 2020.
21. Çeken, Muhittin. İsa’nın Yoksul Askerleri: Tapınak Şövalyeleri. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020.
22. Çekiç, Ayşe. Kudüs’ün Gölgesinde Eyyûbî-Haçlı İlişkileri, 1171-1250 (Savaş, Diplomasi ve Barış). Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.
23. Çetin, Altan. “Doğu Akdeniz’de Memlûk-Haçlı Mücadelesinde Trablus Şehri.” Journal of Turkology 31. sy. 1. (Haziran 2021), 185-197.
24. Delaville le Roulx, Joseph. Les Hospitaliers en Terre Sainte et à Chypre, 1100-1310. Paris: Librairie Ernest Leroux, 1904.
25. Demir, Musa. Memlük-Haçlı İlişkileri (1250-1291). İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2023.
26. Demirkent, Işın. Haçlı Seferleri. İstanbul: Dünya Yayıncılık, 1997.
27. Deschamps, Paul. Les châteaux des croisés en Terre Sainte, III, La défense du comté de Tripoli et de la principauté d'Antioche. Paris: P. Gauthner, 1973.
28. Ebu’l-Fidâ, İsmail İbn Ali. el-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer (Târîhu Ebi’l-Fidâ). thk. Mahmûd Deyyûb. C. 2. Beyrut: Darül-Kütübil-İlmiyye, 1997.
29. Ebu’l-Fidâ, İsmail İbn Ali. Takvîmü’l-Büldân, çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2022. Edbury, Peter. The Kingdom of Cyprus and the Crusades (1191-1374). Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
30. el-Haznedârî, Karatay el-İzzî. Târîhu Mecmû΄i’n-Nevâdiri mimmâ Cerâ li’l-Evâili ve’l-Evâhıri. thk. Horst Hein ve Muhammed el-Huceyrî. Beyrut: el-Ma΄hedü’l-Almânî li’l-Ebhâsü’ş-Şarkıyyeti, 2005.
31. Fink, Harold S. “The Foundation of the Latin States, 1099-1118.” A History of the Crusades. ed. Kenneth M. Setton, 2: 394-399. London: University of Wisconsin Press, 1969.
32. Fuess, Albrecht. “From the Sea to the Foot of the Hill: The Dislocation of Tripoli by the Mamluks after 1289.” Burgen und Schlösser-Zeitschrift für Burgenforschung und Denkmalpflege 50. sy. 4. (2009), 218-223.
33. Heyd, W. Yakın-Doğu Ticaret Tarihi. çev. Enver Ziya Karal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
34. Irwin, Robert. “The Mamlūk Conquest of the County of Tripoli.” Crusade and Settlement, ed. Peter Edbury. Cardiff: University College Cardiff Press, 1985.
35. Irwin, Robert. The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate 1250-1382. London: Croom Helm, 1986.
36. İbn Abdüzzâhir, Muhyiddin. Teşrîfü’l-eyyâm ve’l-ʿusûr fî sîreti’l-Meliki’l-Mansûr. thk. Murâd Kâmil. Kahire: Vizâretü’s-sekâfe ve’l-irşâd, 1961.
37. İbn Fazlillâh el-Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed. Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. C. 27. Beyrut: Dârü’l-Kutûbi’l-İlmiyye, 1971.
38. İbn Habîb el-Halebî, Ebû Muhammed Bedrüddîn. Tezkiretü’n-nebîh fî eyyâmi’l-Mansûr ve benîh. thk. Muhammed Muhammed Emîn ve Said Abdulfettah Âşur. Kahire: Dârü’l‑Kutûbi’l‑Mısriyye, 1976.
39. İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-haber. thk. Halil Şehade ve Süheyl Zekar. C. 5. Beyrut: Darü’l-Fikr, 2000.
40. İbn İyâs, Ebü’l-Berekât Zeynüddîn. Bedâʾiʿu’z-zühûr fî vekāʾiʿi’d-dühûr. thk. Muhammed Mustafa. C. 1. Kahire: Dârü’l-Kutûbi’l-Mısriyye, 1960.
41. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. Türkçe çev. Mehmet Keskin. C. 13. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1995.
42. İbn Tağrîberdî, Cemaleddin Ebü’l-Mehâsin Yûsuf. el-Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin ve Nebîl Muhammed Abdülazîz. C. 9. Kahire: el-Heyʾetü'l-Mısriyyeti'l-ʿAmmeli'l-Kitâb, 2009.
43. İbn Tağrîberdî, Cemaleddin Ebü’l-Mehâsin Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kāhire. C. 7. Kahire: Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1963.
44. İbnü’d-Devâdârî, Ebû Bekir b. Abdullah b. Aybek. Kenzü’d-dürer ve câmiʿu’l-ğurer, thk. Saîd Abdülfettâh Âşûr. C. 8. Kahire: Dârü’l-Kutûbi’l-Mısriyye, 1972.
45. İbnü’l-Furât, Nâsırüddîn Muhammed. Târîḫu’d-düvel ve’l-mülûk. thk. Kostantin Züreyk ve Neclâ İzzeddin. C. 8. Beyrut: el-Maṭbaʿatü’l-Amîrikiyye, 1939.
46. İbnü’s-Sukāî, Fazlullāh. Tâlî Kitâbi Vefeyâti’l-aʿyân. thk. Jacqueline Sublet. Dımaşk, yy. 1974. Jacobi Aurie Annales Januenses. Monumenta Germaniae Historica SS. ed. G. H. Pertz. C. 18. Honnaver: Hahnische Buchhandlung, 1863.
47. Karakuş, Nadir. Haçlı Seferlerinde Casusluk ve İstihbarat. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023.
48. Kennedy, Hugh. Crusader Castles. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
49. Khowaiter, Abdul-Aziz. Baibars The First: His Endeavours and Achievement. London: Green Mountain Press, 1978.
50. King, Edwin James. The Knights Hospitallers in the Holy Land. London: Methuen & Co., Ltd., 1931.
51. Kütübî, Ebû Abdillâh Salâhuddîn Muhammed. Fevâtü’l-Vefeyât ve’z-zeyl aleyhâ. thk. İhsan Abbas. C. 3. Beyrut: Dârü Sâdır, 1974.
52. Lewis, Kevin James. The Counts of Tripoli and Lebanon in the Twelfth Century: Sons of Saint-Gilles. London: Routledge Publisher, 2017.
53. Luz, Nimrod. The Mamluk City in the Middle East: History, Culture and the Urban Landscape. New York: Rotledge Publisher, 2014.
54. Madden, Thomas F. The Concise History of the Crusades. New York: Rowman-Littlefielf Publishers, 2014.
55. Makrîzî, Takiyyüddin Ahmed b. Ali. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. C. 2. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
56. Marshall, Christopher. Warfare in the Latin East (1192-1291). Cambridge: Cambridge University Press, 1992.
57. Mayer, Hans E. The Crusades. İngilizce çev. John Gillingham. Oxford: Oxford University Press, 1988.
58. Mouawad, Ray Jabre. “The District of Lower Batroun (Lebanon) During the Time of the Crusades.” Mélanges de l’Université Saint-Joseph 63 (2010), 441-441.
59. Mufaddal b. Ebi’l-Fezâil. en-Nehcü’s-sedîd ve’d-dürrü’l-ferîd fîmâ baʿde târîhi İbni’l-ʿAmîd. thk. Muhammed Kemaleddin İzzeddin Ali el-Seyyid. Dımaşk: Dârü Saʿdeddîn lil‑Tıbāʿah ve‑n‑Neşr ve‑t‑Tavzîʿ, 2017.
60. Nüveyrî, Şihabeddin Ahmed b. Abdülvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Necîb Mustafa Favvâz ve Hikmet Keşlî Favvâz. C. 31. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
61. Orhonlu, Cengiz. “Trablus.” İslâm Ansiklopedisi 12: 452-453. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1979.
62. Özaydın, Abdülkerim. “Cebele.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 7: 183-184. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
63. Özaydın, Abdülkerim. “Tartûs.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40: 116-118. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011).
64. Powicke, F. M. King Henry III and The Lord Edward. Oxford: Oxford University Press, 1966.
65. Raphael, Kate. Muslim Fortresses in the Levant: Between Crusaders and Mongols. London: Routledge Publisher, 2011.
66. Raynaldus, Odericus. Annales Ecclesiastici. ed. Caesar Baronius. C. 23. Paris, Guerin, 1880.
67. Richard, Jean. “Les Comtes de Tripoli et Leurs Vassaux Sous la Dynastie Antiochénienne.” Crusade and Settlement. ed. Peter Edbury. Cardiff: University College Cardiff Press, 1985.
68. Richard, Jean. Haçlı Seferleri Tarihi. çev. Özge Özdemir. İstanbul: Selenge Yayınları, 2022.
69. Riley-Smith, Jonathan. The Knights Hospitaller in the Levant, c.1070–1309. London: Macmillan Publishers, 2012.
70. Runciman, Steven. Haçlı Seferleri Tarihi. çev. Fikret Işıltan. C. 2-3. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008.
71. Safedî, Salâhaddin Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavud ve Tezkî Mustafa. C. 24, 9. Beyrut: Dâr İhyâ’üt-Türûsi’l-Arabî, 2000.
72. Salam-Liebich, Hayat. The Architecture of the Mamluk City of Tripoli. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
73. Sâlim, Seyyid Abdülazîz. Ṭarâblus eş-Şâm fi’t-târîḫi’l-İslâmî. İskenderiye: Müessesetü Şebâbi’l-Câmia, 1966.
74. Sarnowsky, Jürgen. “Teutonic Order.” The Crusades, An Encyclopedia. ed. Alan Murray. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 2006.
75. Stevenson, W. B. The Crusaders in the East: A Brief History of the Wars of Islam with the Latins in Syria During the Twelfth Thirteenth Centuries. Cambridge: Cambridge University Press, 1907.
76. Şâfi b. Ali el-Askalânî, İbn Abbâs. Hüsnü’l-menâkıbi’s-sırriyyeti’l-müntezeʿa mine’s-sîreti’z-Zâhiriyye. thk. Abdülazîz el-Huveytır. Riyad: yy. 1989.
77. Şeşen, Ramazan. Selâhaddin’den Baybars’a Eyyûbîler-Memluklar (1193-1260). İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2023.
78. Şeşen, Ramazan. Sultan Baybars ve Devri (1260-1277). İstanbul: İSAR Yayınları, 2009.
79. Şeşen, Ramazan. Sultan Kalavun ve Oğlu El-Melikü'l-Eşref Devri. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2018.
80. Tadmori, Khaled. “Türk Memlûk Döneminde Ortadoğu Arap-İslâm Şehirlerinin Oluşumu: Trablusşam Şehri Örneği.” Uluslararası Merv’den Söğüt’e Türk Tarihi, Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu, 2015. 125-147.
81. Tedmûrî, Ömer Abdüsselâm. Târih-i Trablus es-Siyasî ve’l-Hadarî abre’l-ûsûr Asru’s-siraâ el-Garbî-el-Bizanti ve’l-Hurûbu’s-Salibîye. C. 1. Beyrut: Müessesetü’l-Risâle, 1984.
82. Templar of Tyre. The ‘Templar of Tyre’ Part III of the ‘Deeds of the Cypriots’. İngilizce çev. Paul Crawford. Aldershot: Routledge Publisher, 2003.
83. The Chronicle of Lanercost (1272-1346). İngilizce çev. Sir Herbert Maxwell. Glasgow: James MacLehose and Sons, 1913.
84. Thorau, Peter. The Lion of Egypt: Sultan Baybars I and the Near East in the Thirteenth Century. İngilizce çev. Peter Malcolm Holt. New York: Longman Publisheri 1992.
85. Tomar, Cengiz. “Trablusşam.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 41: 292-294. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
86. Torsello, Marino Sanudo. Liber Secretorum Fidelium Crucis. İngilizce çev. Peter Lock. New York: Routledge Publisher, 2011.
87. Tyerman, Christopher. God’s War: A New History of the Crusades. London: Penguin Books, 2007.
88. Usta, Aydın. Haçlı Seferlerinde Kuşatma. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2015.
89. Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn. Mucemü’l-Büldân. C. 4. Beyrut: Dâru Sâdir, 1977.
90. Yiğit, İsmail. “Kalavun.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24: 227-228. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
91. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. C. 51. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 2000.
92. Zengin, Murat. Memlûk Türk Devleti Döneminde Trablus (1289-1516). Ankara: Sonçağ Yayınları, 2022.