Karakoyunlu Şah Muhammed’in Bağdat Hâkimiyeti ve Kişiliği (1410-1434)

Öz

Karakoyunlu Kara Yusuf Bey’in en büyük oğlu olan Gıyâseddin Şah Muhammed’in tarihî rolü, 1410 yılında Sultan Ahmed Celâyir’in mağlup edilmesi üzerine Bağdat idaresinin kendisine tevdi edilmesiyle başlamaktadır. Ancak, Şah Muhammed’in Bağdat’ı zaptı, Celâyirli devlet adamlarının ve özellikle Döndü Hatun’un siyasî manevraları nedeniyle yaklaşık on ay süren zorlu bir kuşatma neticesinde gerçekleşmiştir. Karakoyunlu Şah Muhammed, Bağdat merkezli Irâk-ı Arab’ta yirmi üç yıl boyunca hüküm sürdü. Hâkimiyeti müddetince Celâyirli hanedanının son mensuplarıyla mücadelesini sürdüren Şah Muhammed, babası Kara Yusuf’a karşı itaatsiz tavırlar gösterdiği gibi babasının ölümünden sonra da kardeşleriyle irtibatını kesip taht mücadelelerine ilgisiz kalarak Bağdat’ta yerel ve müstakil bir idare sergiledi. Ancak neticede onun hâkimiyetine Bağdat’taki otorite zafiyetinden faydalanan kardeşi İsfend Mirza tarafından son verildi. Halka karşı baskıcı idarî politikalarının yanı sıra ahlâkî sorunları nedeniyle “çağının en kötü hükümdarı” olarak vasıflandırılan Şah Muhammed, özellikle İslâm şeriatına aykırı uygulamaları ve Hristiyanlık ile ilişkilendirilen inanç eğilimleri nedeniyle dönemin müellifleri tarafından eleştirilmiştir. Bu çalışmada, 1410-1434 yılları arasında Karakoyunlu Şah Muhammed’in Bağdat’ı zaptı ve hâkimiyeti ile onun idarî, ahlâkî ve dinî açıdan kişiliği ele alınmıştır. Bu çerçevede Tarihü’l-Gıyâsî başta olmak üzere dönem kaynaklarından elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Çalışma, Celâyirli hanedanının yıkılış sürecine ve Karakoyunlu hanedanının siyasî, idarî ve dinî meselelerine ilişkin önemli bilgiler içermekle birlikte XV. Yüzyıl başlarında Bağdat’taki siyasî ve sosyal atmosferi yansıtmaktadır. Bu itibarla çalışmanın Karakoyunlular, Celâyirliler ve Bağdat tarihi araştırmalarına katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karakoyunlular
• Şah Muhammed
• Celâyirliler
• Döndü Hatun
• Bağdat

The Rule of Shah Muhammad Qaraqoyunlu in Baghdad and His Personality (1410-1434)

Öz

The historical role of Ghiyath al-Din Shah Muhammad, the eldest son of Qara Yusuf of the Qaraqoyunlu dynasty, begins in 1410 when he was entrusted with the administration of Baghdad following the defeat of Sultan Ahmad Jalayir. However, Shah Muhammad’s conquest of Baghdad was achieved after a difficult siege lasting approximately ten months, due to the political maneuvers of Jalayir statesmen, particularly Dondu Khatun. Shah Muhammad of the Qaraqoyunlu ruled Iraq-i Arab, centered in Baghdad, for twenty-three years. During his reign, he continued his struggle against the last members of the Jalayir dynasty, displayed disobedience towards his father Qara Yusuf, and after his father’s death, severed contact with his brothers, remaining indifferent to the struggles for the throne and establishing a local and independent administration in Baghdad. Ultimately, however, his rule was ended by his brother Prince Aspan, who took advantage of the weakness of authority in Baghdad. Described as “the worst ruler of his time” due to his oppressive administrative policies and moral problems, Shah Muhammad was particularly criticized by contemporary authors for his practices contrary to Islamic Sharia and his religious leanings associated with Christianity. This study examines the conquest and rule of Baghdad by Shah Muhammad of the Qaraqoyunlu dynasty between 1410-1433, and his personality from administrative, moral, and religious perspectives. In this context, data obtained from contemporary sources, primarily Tarih al-Ghiyâti, have been evaluated. The study contains important information regarding the decline of the Jalayirid dynasty and the political, administrative, and religious issues of the Qara Qoyunlu dynasty, while also reflecting the political and social atmosphere in Baghdad at the beginning of the 15th century. Therefore, the aim of this study is to contribute to research on the Qara Qoyunlu, Jalayirids, and the history of Baghdad.

Anahtar Kelimeler

• Qaraqoyunlu
• Shah Muhammad
• Jalayirids
• Dondu Khatun
• Baghdad

Kaynakça

1. Abdullah b. Fethullah el-Bağdâdî. Doğuda İslam Devletleri Tarihi. Çev. Cuma Karakaya. İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 2022.
2. Abdullah b. Fethullah el-Bağdâdî. Târîḫü’d-düveli’l-İslâmiyye fi’ş-Şark. Thk. Tarık Nâfi el-Hemedânî. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2010.
3. Abdürrezzak Semerkandî. Matlaʿ-ı Saʿdeyn ve Mecmaʿ-ı Bahreyn. C. 3. Tahran: Müessese-i Pejûheş ve Mütâlaʿât-ı Ferhengî, t.y.
4. Aka, İsmail. İran’da Türkmen Hâkimiyeti (Kara Koyunlular Devri). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
5. Aka, İsmail. Mirza Şahruh ve Zamanı (1405–1447). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.
6. Aksu, Hüsamettin. “Fazlullah-ı Hurûfî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12: 277–279. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
7. Album, Stephen. Checklist of Islamic Coins. California: Stephen Album Rare Coins, 2020.
8. Andreasyan, Hrand D. “XIV. ve XV. Yüzyıl Türk Tarihine Ait Ufak Kronolojiler ve Kolofonlar.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi 3 (Ekim 1972): 83–148.

9. Arayancan, Ayşe Atıcı. “Karakoyunlu Hanedan Üyelerinin Dinî Eğilimleri.” İçinde Orta Çağ’da Din ve Devlet: Doğu-Batı Ekseninde, ed. Ayşe Atıcı Arayancan, 135–154. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2018.
10. Arayancan, Ayşe Atıcı. “Karakoyunlu Hükümdarlarından Cihânşah ve Dönemi (Siyaset-Teşkilat-İktisad-Din-Kültür) 1438–1467.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2010.
11. Azzâvî, Abbas. Târîḫu’l-ʿIrâḳ Beyne İḥtilâleyn: el-Ḥükûmetü’t-Türkmâniyye. C. 2–3. Beyrut: ed-Dârü’l-ʿArabiyye li’l-Mevsûʿât, 2004.
12. Behrâmnejad, Muhsin. Karakoyunlular Akkoyunlular: İran ve Anadolu’da Türkmen Hanedanları. Çev. Serdar Gündoğdu ve Ali İçer. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
13. Binbaş, Evrim. “The Jalayirid Hidden King and the Unbelief of Shah Mohammad Qara Qoyunlu.” Journal of Persianate Studies 12 (2019): 206–236.
14. Budâk Münşî Kazvînî. Cevâhirü’l-Ahbâr: Bahşe Târîh-i İran ez Kara-Koyunlu tâ Sâl-i 984 h.ş. Haz. Muhsin Behrâm-Nejâd. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 1378 h.ş.
15. Caʿferî b. Muhammed el-Hüseynî. Târîh-i Kebîr (Tevârîh-i Enbiyâ ve Mülûk). Çev. İsmail Aka. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
16. Devletşah. Devletşah Tezkiresi. Çev. Necati Lugal. C. 3. İstanbul: Tercüman Yayınları, 1977.
17. Dumont, Marianne Schmidt. Turkmenische Herrscher des 15. Jahrhunderts in Persien und Mesopotamien nach dem Târîh al-Giyâtî. Freiburg im Breisgau: Klaus Schwarz Verlag, 1970.
18. Ebu Bekr-i Tihranî. Kitâb-ı Diyârbekriyye. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
19. ed-Dûrî, Abdulaziz. “Bağdat.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4: 425–433. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
20. el-Makrîzî. Kitâbü’s-Sülûk li-Maʿrifeti Düveli’l-Mülûk. Thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. C. 6–7. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
21. Feridun Bey. Mecmûʿa-i Münşeâtü’s-Selâtin. C. 1. İstanbul: Takvimhâne-i Âmire, 1858.
22. Gölpınarlı, Abdülbâki. “Fadlallâh-i Hurûfî’nin Oğluna Ait Bir Mektup.” Şarkiyat Mecmuası 1 (1956): 37–57.
23. Hâfız Ebru. Zübdetü’t-Tevârîh. Thk. Seyyid Kemal Hac Seyyid Cevadî. C. 2. Tahran: Vizâret-i Ferheng u İrşâd-i İslâmî, 1372 h.ş.
24. Hândmîr. Târîh-i Habîbü’s-Siyer fî Ahbâr-ı Efrâd-ı Beşer. Yay. Muhammed Debir Siyakî. C. 3. Tahran: İntişârât-ı Kitâbhâne-i Hayyâm, 1380 h.ş.
25. Hasan-ı Rumlu. Ahsenü’t-Tevârîh. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
26. Hümbetoğlu, Necefli Tofiq. Azerbaycan Qarakoyunlu ve Ağqoyunlu Dövletleri. Bakı: Çaşıoğlu Yayınları, 2012.
27. İbn Hacer el-Askalânî. İnbâʾü’l-Gumr bi-Ebnâʾi’l-ʿUmr. Thk. Hasan Habeşi. C. 2–3. Kahire: Lecnetü İhyâʾi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1994.
28. İbn Tagrıberdî. el-Menhelü’s-Sâfî ve’l-Müstevfî baʿde’l-Vâfî. Thk. Muhammed b. Muhammed Emin. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2005/1426.
29. İbn Tagrıberdî. en-Nücûmü’z-Zâhire. Çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013.
30. Johannes Schiltberger. Türkler ve Tatarlar Arasında (1394–1427). Çev. Turgut Akpınar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1997.
31. Kadı Ahmed Gaffârî. Târih-i Cihân-Ârâ. Çev. Buket Gündüz. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2023.
32. Kalafat, Yaşar. “Karakoyunlu Türkleri.” Kültür Evreni, sy. 25 (2015): 9–19.
33. Kazanasmaz, Merve. “Kara-Koyunlu Kara Yusuf ve Zamanı.” Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, 2019.
34. Kopraman, Kazım Yaşar. “el-Aynî’nin İkdü’l-Cumân’ında XV. Yüzyıla Ait Anadolu Tarihi ile İlgili Kayıtlar.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 1971.
35. Korkmaz, Ahmet. Celayırlı Devleti’nde Ordu (1340–1411). İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 2024.
36. Korkmaz, Ahmet. Kara-Koyunlu Devleti’nin Askerî Teşkilâtı. İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 2022.
37. Macit, Ensar. “Celâyirliler’de Kadın ve Siyaset.” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, sy. 11 (Güz 2019): 11–36.
38. Macit, Muhsin. “Karakoyunlu Hükûmdarı Cihânşâh’ın Dinî-Mistik Evreni.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 6 (2002): 53–72.
39. Mahmud b. Abdullah-ı Nişaburî. Târîh-i Türkmâniyye (Kara-Koyunlu Devleti Tarihi). Çev. Ahmet Özturhan ve Ahmet Korkmaz. İstanbul: Divan Kitap Yayınları, 2024.
40. Minorsky, Vladimir. “Jihan-Shah Qara-Qoyunlu and His Poetry.” Turkmenica 9 (1954): 271–297.
41. Minorsky, Vladimir. “The Qara-Qoyunlu and the Qutb-Shâhs.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 17, sy. 1 (1955): 50–73.
42. Mîrhând. Ravżatü’s-Safâ fî Sîreti’l-Enbiyâʾ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâʾ. C. 6. Tahran: Müessese-i Hayyâm ve İntişârât-ı Pîrûz, 1339 h.ş.
43. Muhammed Yusuf Vâle İsfahanî Kazvinî. Ḫuld-i Berîn: Târîh-i Timuriyân ve Türkmenân. Thk. Hâşim Muhaddis. Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 1379 h.ş.
44. Müneccimbaşı Ahmed. Câmiʿü’d-Düvel. Thk. Muhammed Harb. C. 10. Dımaşk: Dârü Revâʾiʿi’l-Kütüb, 2023.
45. Nazmi-zâde Murteza. Gülşen-i Hulefâ (Bağdat Tarihi 762–1717). Haz. Mehmet Karataş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
46. Nevâî, Abdülhüseyin. Esnâd ve Mukâtebât-ı Târîhî-yi İran ez Timur tâ Şâh İsmail. Tahran: Bungâh-ı Tercüme ve Neşr-i Kitâb, 1341 h.ş.
47. Paydaş, Kazım ve Ahmet Korkmaz. “Yahya b. Abdullatif Kazvînî’nin Lübbü’t-Tevârîh Adlı Eserine Göre Kara-Koyunlu Devleti Tarihi.” Tarih Araştırmaları Dergisi 40, sy. 70 (2021): 129–147.
48. Rabino, H. L. “Coins of the Jalâ’ir, Kara Koyûnlû, Musha’sha’, and Âk Koyûnlû Dynasties.” The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society 10, sy. 37/38 (1950): 94–139.
49. Roemer, Hans Robert. “The Türkmen Dynasties.” İçinde The Cambridge History of Iran. C. 6, ed. Peter Jackson, 148–188. New York: Cambridge University Press, 1986.
50. Sümer, Faruk. “Karakoyunlular.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 434–438. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
51. Sümer, Faruk. Kara Koyunlular (Başlangıçtan Cihan-Şah’a Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
52. Toma Metsopski. “Toma Metsopski’nin Timurlenk ve Haleflerinin Tarihi.” Çev. Gürsoy Solmaz. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sy. 11 (1999): 183–215.
53. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
54. Wing, Patrick. The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
55. Yılmaz, Bülent. “Celayirliler: Kabile-Devlet.” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2002.
56. Yınanç, Mükrimin Halil. “Celâyir.” İslâm Ansiklopedisi. 3: 64–65. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1988.
57. Yınanç, Mükrimin Halil. “Cihan-Şah.” İslâm Ansiklopedisi. 3: 173–189. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1988.