İlhanlı Hatunlarının Dini İnançlarının İlhanlı Devlet Politikası Üzerine Etkileri

Öz

İlhanlılar, Cengiz İmparatorluğu’nun Azerbaycan havalisinde kurulan, Anadolu ve Irak’a yayılan mirasçısı olarak 13. ve 14. yüzyıllarda hüküm sürmüş bir devlettir. Moğollar Budizm, Tengricilik, Hıristiyanlık ve İslâmiyet gibi pek çok din kabul görmüş ve siyasi gerekçelerle din değiştirmişlerdir. İlhanlı Devleti’nin kurucusu Hülagu Han’ın üvey annesi ve daha sonra karısı olan Dokuz Hatun Nesturi mezhebine bağlı bir Hıristiyan idi. Yine Hülagu Han’ın eşi ve Ahmed Teküder Han’ın annesi Kutuy Hatun da Nesturi idi. Bu durum Hülagu Han’ın Hıristiyanlar ile iyi ilişkiler içinde olmasına katkı sağlamıştır. İlhanlı devrinde hatunların çoğu Nesturi olduğundan il-hanların önemli bir kısmı vaftiz olmuştur. Hülagu Han devrinde İslam’a yönelik olumsuz tutum dışında genel olarak dini inançlara müsamaha ve hoşgörü gösterilmiş, Hıristiyan mabedlerinin bakım ve onarımı devlet tarafından sağlanmıştır. Hatunların farklı dinlerden olmaları il-hanların kendi inançlarını seçebilmelerine ve devlet ricâlini oluşturan idarecilerin muhtelif dini inançlara mensup olabilmelerine imkân sağlamıştır. Bulugan Hatun, Uruk Hatun, Toktay Hatun gibi hatunlar hanların yetişmesi ve eğitiminde önemli rol oynamışlar, Moğol töresi ve terbiyesine göre eğitim vermişlerdir. Gazan Han devrinden itibaren İlhanlı Devleti İslâmiyet’i kabul etmiş ve dini hoşgörü siyasetini sürdürmüştür. Bu dönemle birlikte keskin bir şekilde Sünni ve Şii ayrımı yapılmamış, Olcaytu Han Şiiliği, oğlu Ebu Said Bahadır Han ise Sünniliği hür bir şekilde seçebilmiş ve devlet politikasını buna göre şekillendirebilmişlerdir. Çalışmamızda İlhanlı hatunlarının yetiştirdiği ve evlendiği ilhanların dini hürriyetine nasıl etki ettiğini incelemeye ve izah etmeye çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

• İlhanlı
• hatun
• din
• devlet
• siyaset

The Role of the Religious Belief of Ilkhanid Khatuns on the Ilkhanid State Policy

Öz

The Ilkhanids were a state that ruled in the 13th and 14th centuries as the successor to the Genghis Khan Empire, established in the Azerbaijan region and expanding into Anatolia and Iraq. Hulagu Khan's stepmother and later wife, Doquz Khatun, was a Nestorian Christian. Similarly, Hulagu Khan's wife and Ahmed Teküder Khan's mother, Qutui Khatun, was also Nestorian. This situation contributed to Hulagu Khan's good relations with Christians. Since most of the Ilkhanid queens were Nestorian, a significant number of the Ilkhanids were baptized. Apart from a negative attitude towards Islam during Hulagu Khan's reign, there was generally tolerance and acceptance of religious beliefs, and the maintenance and repair of Christian places of worship were provided by the state. The fact that the queens belonged to different religions allowed the Ilkhanids to choose their own beliefs and enabled the administrators who made up the state officials to belong to various religious beliefs. Women like Buluqan Hatun, Uruk Khatun, and Toktay Khatun played important roles in the upbringing and education of the khans, providing them with training according to Mongol customs and etiquette. From the time of Ghazan Khan onwards, the Ilkhanid State accepted Islam and continued its policy of religious tolerance. During this period, a sharp distinction between Sunni and Shia was not made; Olcaytu Khan freely chose Shia Islam, while his son Abu Said Bahadur Khan chose Sunni Islam, and they shaped state policy accordingly. In this study, we will examine and explain how the religious freedom of the Ilkhanids, whom they raised and married, was influenced by the Ilkhans' upbringing and marriages.

Anahtar Kelimeler

• Ilkhanid,
• khatun
• religion
• state
• policy

Kaynakça

1. Altaş, Dilara. “13. Ve 14. Yüzyıllarda Merağa (İlmî Faaliyetler).” Doktora tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
2. Anonim. Moğolların Gizli Tarihi. Çev. Ahmet Temir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1986.
3. Aştiyani, Abbas İkbal. Tarih-i Mogul Ez-Hamle-yi Çingiz Tâteşkîl-i Devlet-i Tîmûr. Tahrân: İntişarat-ı Emir Kebir, 1365.
4. Biran, Michal. Chinggis Khan. Oxford: Oneworld Publications, 2007.
5. Cartwright, Mark. “İlhanlılar.” Çev. Batuhan Aksu. Ağustos 2025. World History Encyclopedia
6. Çelik, Cahit. “Anadolu Selçuklu Devletinde Güçlü Bir Kadın: Hüdavend Hatun.” Türk İdare Dergisi 95 (Haziran 2024).
7. Ebu’l-Kasım Abdullâh b. Muhammed Kâşânî. Tarih-i Olcaytu. Neşr. Mehin Hambeli. Tahran: Şirket-i İntişarat-ı İlmi ve Ferhengî, 1391.
8. Ekici, Kansu. “İlhanlı Hükümdarı Geyhatu ve Zamanı.” Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.

9. Enkhtsetseg, D. “Mongol Emegteichüüdin Tukhai (XIII-XIV. Zuun).” Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology 6, no. 1 (2010): 153–166.
10. Gördegir, Ercan. Olcaytu Han ve Zamanı 1304-1316. Ankara: İksad Yayınevi, 2021.
11. Gregory Abu’l Farac. Abu’l Farac Tarihi II. Çev. Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1950.
12. History Mar Yahballaha And Rabban Sauma. Ed. ve çev. Pier Giorgio Borbone. Hamburg: Verlag Tredition, 2020.
13. İbn Bîbî. el-Evâmirü’l-Alâiyye fî’l Umurî’l-Alâiyye II. Çev. M. Öztürk. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, 1996.
14. İbnü’l-Esir. el-Kâmil fi’t-Târih. C. 12. Çev. Ahmet Ağırakça ve Abdülkerim Özaydın. İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
15. Kafalı, Mustafa. “Cengiz Han.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 7 (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993).
16. Karaarslan, Yusuf Ziya. “İlhanlı Hükümdarı Abaka Han Ve Etrafındaki Dünya (1265-1282).” Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
17. Kirmanî, Abbas Attarî. Târih-i Şehirha-yi İran. Tahran: Neşr-i Asim, 1387.
18. Münkler, Marina. Erfahrung des Fremden Die Beschreibung Ostasiens in den Augenzeugenberichten des 13. und 14. Jahrhunderts. Berlin: Akademie Verlag, 2000.
19. Orbelian, Step’annos. History Of The Sisakan. Çev. Robert Bedrosian. Sources of the Armenian Tradition. Long Branch, N.J., 2012-2015.
20. Öney, Gönül. “Niğde Hüdavent Hatun Türbesi Figürlü Kabartmaları.” Belleten 31, sy. 122 (1967): 143-154.
21. Petrushevsky, I. P. “The Socio-Economic Condition of Iran Under the Il-Khâns.” In The Saljuq and Mongol Periods, ed. J. A. Boyle, 483-484. Cambridge, 1968.
22. Rashid al-Din. The Jami‘ al-Tawarikh. MSS 727, folio 34a. Khalili Collection.
23. Reşidüddin Fazlullah Hemedânî. Câmiü’t-Tevârih. Ed. M. Rovşen ve M. Musavi. Tahran, 1337.
24. Shams al-Din Ahmad al-Aflaki. The Feats of Knowers of God. Çev. John O’Kane. Leiden-Boston-Köln: Brill, 2002.
25. Söyüt, Yaşar. “Moğol İmparatorluğu’nun Kadın Naibesi: Töregene Hatun.” Journal of Universal History Studies 4, sy. 2 (2021).
26. Spuler, Berthold. İran Moğolları – Siyaset, İdare ve Kültür: İlhanlılar Devri, 1220-1350. Çev. C. Köprülü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
27. Şebânkareî. Mecmaü’l-Ensâb. Ths. Mir Hâşim Muhaddîs. Tahran: İntişârat-ı Emîr Kebîr, 1376.
28. Şihabüddin Abdullah b. Fazlullah Vassaf. Tahrîr-i Târîh-i Vassâf. Nşr. Abdu’l-Muhammed Âyetî. Tahran, 1372.
29. Tarih-i Elfi: Tarih-i Hezar Sale-i İslam. Vol. 7. Thk. Golamirza Tabatabayi Mecid. Tahran: Şirket-i İntişarat-ı İlmi-i Ferhengi, 1382.
30. Togan, Zeki Velidi. Çengiz Han. Der. Bünyamin İnce. 1969-1970 Kış Sömestresi.
31. Urfalı Mateos. Vekâyinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
32. Yağlı, Ali Rıza. “Hülâgû Han’dan Emîr Timur’a Anadolu Tatarları.” İçinde XVIII. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler, 55-80. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
33. Yılmaz. “Moğolların İnanç Sistemindeki Dişil Özellikler ve Kadın.” Türk Dünyası Araştırmaları 250 (2021): 67-82.
34. Yuvalı, Abdülkadir. “İlhanlı Hükümdarlarının Dine Bakışı ve Bu Konudaki Uygulamaları.” İçinde XII. Türk Tarih Kongresi 1994 – Kongreye Sunulan Bildiriler II, 545-553. Ankara, 1999.
35. Yuvalı, Abdülkadir. İlhanlılar Tarihi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1994.